انجمن علمی مهندسی و مدیریت پسماند ایران اکولوژی انسانی 3041-9255 4 13 2026 01 21 Ecological Zoning of Southern Khorasan lands for Ferula assafoetida production using geographical Information system (Case study:Nehbandan) پهنه بندی اکولوژیکی اراضی خراسان جنوبی برای تولید آنغوزه (Ferula assa-foetida L.) با استفاده از سامانه اطلاعات جغرافیایی (مطالعه موردی: نهبندان) 1805 1822 236275 10.22034/he.2025.551761.1160 FA غلامرضا دره کی گروه مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند، شهر بیرجند، کشور ایران. 0009-0000-7728-6754 محمدعلی بهدانی گروه مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند، شهر بیرجند، کشور ایران. 0000-0001-6182-700X مرتضی اسمعیل نژاد گروه جغرافیا، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه بیرجند، شهر بیرجند، کشور ایران. 0000-0001-5398-4267 محمدحسن سیاری زهان گروه مهندسی تولید و ژنتیک گیاهی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه بیرجند، شهر بیرجند، کشور ایران. 0000-0001-7417-2049 Journal Article Ferula assa-foetida L. is a key medicinal-industrial species in Iran, and its cultivation development can simultaneously help protect natural habitats, provide local employment, and reduce raw sales. This study aimed to assess the ecological suitability of the location for the establishment and development of Ferula assa-foetida in Nehbandan County and provide an "action plan" for executive decision-making. Materials and Methods: Topographic data from DEM with a resolution of 30 meters, 15-year climate (precipitation, temperature, and humidity), and topsoil data (0–30 cm: texture, pH, EC, organic matter, nitrogen, phosphorus, potassium, lime, gypsum, and saturated moisture) were collected and assimilated to a 30-meter grid. Layer normalization was performed with appropriate fuzzy functions (fuzzy large/small/medium/optimum). The criteria were weighted using the AHP based on the judgments of 15 experts, and the results were analyzed in Expert Choice software (CR=0.05<0.1). The final overlap was obtained using the gamma operator in ArcGIS Pro 3.4 (γ = 0.8) and the Jenks classification. “Rainfall” with a relative weight of 0.219 was the most effective factor, followed by “altitude” (0.146) and “temperature/LST” (0.120). The soil texture package had an intermediate share (sand 0.073, silt 0.040, clay 0.022), and the modifier indices, including saturated moisture (0.066) and slope direction (0.061), moderated the classes. In soil chemistry, pH (0.059) and salinity (EC=0.045) identified local limiting factors; the nutrients nitrogen (0.034), potassium (0.019), and phosphorus (0.010), as well as lime (0.011) and gypsum (0.007), played a secondary and manageable role. The final map showed “very suitable/suitable” cores mainly in the northern foothill belts and central-eastern outcrops; in contrast, the southern and southwestern plains were assigned to the “moderate to poor” classes due to low rainfall, high LST, and, in some places, ultra-sandy/salinity textures. The spatial skeleton of the suitability of Anghozeh in Nehbandan is built with the three pillars of “precipitation-altitude-temperature” and is trimmed with “texture-soil chemistry-slope direction”. Accordingly, it is recommended to focus investment and promotion on the "very suitable/suitable" islands of the north and east, and to improve border areas with targeted interventions commensurate with the "limiting factor" (reducing salinity/alkalinity, optimizing soil texture and moisture, selecting sunny directions). In addition to reducing pressure on harvesting from natural habitats, this study's output provides a basis for locating processing rings and reducing raw sales, and offers a generalizable model for provinces with the same climate. آنغوزه (Ferula assa-foetida L.) از گونه‌های دارویی- صنعتی کلیدی ایران است که توسعه کشت آن می‌تواند همزمان به حفاظت رویشگاه‌های طبیعی، اشتغال محلی و کاهش خام‌فروشی کمک کند. این پژوهش با هدف ارزیابی مکانیِ تناسب اکولوژیکی برای استقرار و توسعه آنغوزه در شهرستان نهبندان و ارائه «نقشه عمل» برای تصمیم‌گیری اجرایی انجام شد. داده‌های توپوگرافی از DEM با تفکیک ۳۰ متر، اقلیم ۱۵‌ساله (بارندگی، دما و رطوبت)، و داده‌های خاک سطحی (۰–۳۰ سانتی‌متر: بافت، pH، EC، ماده آلی، نیتروژن، فسفر، پتاسیم، آهک، گچ و رطوبت اشباع) گردآوری و به شبکه ۳۰ متری همسان‌سازی شد. نرمال‌سازی لایه‌ها با توابع فازی مناسب (fuzzy large/small/medium/optimum) انجام گرفت. وزن‌دهی معیارها با AHP بر پایه قضاوت ۱۵ خبره و در نرم‌افزار Expert Choice محاسبه شد (CR=0.05<0.1). هم‌پوشانی نهایی با عملگر گاما در ArcGIS Pro 3.4 (γ=0.8) و طبقه‌بندی Jenks به‌دست آمد. «بارندگی» با وزن نسبی 0.219 مؤثرترین عامل بود؛ پس از آن «ارتفاع» (0.146) و «دما/LST» (0.120) قرار گرفتند. بسته بافت خاک سهم میان‌مرتبه‌ای داشت (شن 0.073، سیلت 0.040، رس 0.022) و شاخص‌های اصلاح‌گر شامل رطوبت اشباع (0.066) و جهت شیب (0.061) طبقات را تعدیل کردند. در شیمی خاک،pH (0.059) و شوری (EC=0.045) کانون‌های محدودکننده موضعی را مشخص ساختند؛ عناصر غذایی نیتروژن (0.034)، پتاسیم (0.019) و فسفر (0.010) و نیز آهک (0.011) و گچ (0.007) نقشی ثانوی و قابل مدیریت داشتند. نقشه نهایی، هسته‌های «خیلی مناسب/ مناسب» را عمدتاً در کمربندهای کوه‌پایه‌ای شمال و برآمدگی‌های مرکزی– شرقی نشان داد؛ در مقابل، دشت‌های جنوب و جنوب‌غرب به دلیل هم‌زمانی کم‌بارشی، LST بالا و در برخی نقاط بافت فوق‌شنی/ شوری در طبقات «متوسط تا ضعیف» قرار گرفتند. اسکلت مکانیِ تناسب آنغوزه در نهبندان با سه ستون «بارش– ارتفاع– دما» بنا و با «بافت– شیمی خاک– جهت شیب» تراش می‌خورد. بر این اساس، تمرکز سرمایه‌گذاری و ترویج در جزایر «خیلی مناسب/ مناسب» شمال و شرق، و ارتقای پهنه‌های مرزی با مداخلات هدفمند متناسب با «عامل محدودکننده» (کاهش شوری/ قلیاییت، بهینه‌سازی بافت و رطوبت خاک، انتخاب جهات آفتاب‌گیر) توصیه می‌شود. برونداد این مطالعه، علاوه بر کاهش فشار برداشت از رویشگاه‌های طبیعی، زمینه مکان‌یابی حلقه‌های فرآوری و کاهش خام‌فروشی را فراهم می‌کند و الگوی قابل تعمیمی برای استان‌های هم‌اقلیم ارائه می‌دهد. https://www.landscapeecologyjournals.ir/article_236275_103d53d9071cd9d744299b5b489ea5e3.pdf