انجمن علمی مهندسی و مدیریت پسماند ایران اکولوژی انسانی 3041-9255 5 14 2026 05 22 Assessment, Ranking, and Typology of Rural Development at the Level of Rural Districts (Dehestans) in Iran Using a Hybrid BWM and VIKOR Approach سنجش، رتبه‌بندی و گونه‌شناسی توسعه روستایی در سطح دهستان‌های ایران با رویکرد ترکیبی BWM و VIKOR 244554 10.22034/he.2026.583906.1220 FA امیر عیسی نژاد گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. 0000-0001-7835-048X شاپور ظریفیان استاد، گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. 0000-0001-6860-6728 حسین یادآور دانشیار، گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. 0000-0002-5377-9471 Journal Article 2026 05 29 Rural development is a multidimensional, spatial, and uneven phenomenon that cannot be accurately assessed using a single indicator or broad provincial and county-level averages. This study aims to assess, rank, and typologize rural development at the level of rural districts in Iran using an integrated BWM–VIKOR approach. In terms of purpose, the study is applied, and in terms of method, it is quantitative and model-based. The research data include 23 rural development indicators covering economic, educational, health, basic infrastructure and services, spatial accessibility, settlement and physical structure, cultural–sports, and social support/deprivation dimensions. First, the indicator weights were determined using the Best–Worst Method (BWM). Then, rural districts were ranked using the VIKOR model based on the S, R, and Q indices. In addition, to improve the interpretation of the results, rural districts were classified into five development classes based on the Q index using Jenks Natural Breaks Optimization, and the dominant source of their development weakness was identified. The results show that the indicator of the population of villages with access to safe drinking water, with a weight of 0.1092, is the most important in the model. It is followed by indicators such as the unemployment rate, literacy rate, health services, asphalted roads, and access to gas, which are highly important. The VIKOR results indicate that the Q value ranges from 0.0251 to 0.9538, reflecting a considerable development gap among rural districts. Natel Kenar-e Sofla rural district in Nur County, Mazandaran Province, ranked highest, while Sardasht rural district in Bashagard County, Hormozgan Province, ranked lowest. The typology results also reveal that health weakness and weakness in basic infrastructure and services are the two main sources of rural districts’ distance from the ideal development status. Accordingly, rural development policymaking should consider not only the overall level of development but also the dominant type of weakness in each rural district. The findings indicate that the integrated BWM–VIKOR approach can serve as a transparent decision-support tool for spatial comparison, identification of deprivation hotspots, and prioritization of rural development interventions at the rural district level. توسعه روستایی پدیده‌ای چندبعدی، فضایی و نامتوازن است که نمی‌توان آن را با شاخص‌های منفرد یا میانگین‌های کلان استانی و شهرستانی به‌طور دقیق سنجید. هدف این پژوهش، سنجش، رتبه‌بندی و گونه‌شناسی توسعه روستایی در سطح دهستان‌های ایران با استفاده از رویکرد ترکیبی BWM و VIKOR است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، کمی و مدل‌محور است. داده‌های پژوهش شامل ۲۳ شاخص توسعه روستایی در ابعاد اقتصادی، آموزشی، سلامت، زیرساخت و خدمات پایه، دسترسی فضایی، سکونت و کالبد، فرهنگی ـ ورزشی و حمایت اجتماعی/محرومیت است. ابتدا وزن شاخص‌ها با روش بهترین ـ بدترین تعیین شد و سپس دهستان‌ها با مدل VIKOR بر اساس شاخص‌های S، R و Q رتبه‌بندی شدند. همچنین برای تفسیر بهتر نتایج، دهستان‌ها بر اساس شاخص Q و با روش Jenks Natural Breaks Optimization در پنج طبقه توسعه قرار گرفتند و منشأ غالب ضعف توسعه‌ای آن‌ها شناسایی شد. نتایج نشان داد شاخص جمعیت روستاهای بهره‌مند از آب آشامیدنی سالم با وزن 0.1092 مهم‌ترین شاخص مدل است. پس از آن، شاخص‌هایی مانند نرخ بیکاری، نرخ باسوادی، خدمات سلامت، راه آسفالته و برخورداری از گاز در گروه شاخص‌های پر‌اهمیت قرار گرفتند. یافته‌های VIKOR نشان داد مقدار Q از 0.0251 تا 0.9538 تغییر می‌کند که بیانگر فاصله قابل توجه توسعه‌ای میان دهستان‌هاست. دهستان ناتل کنار سفلی در شهرستان نور استان مازندران بهترین رتبه و دهستان سردشت در شهرستان بشاگرد استان هرمزگان ضعیف‌ترین رتبه را کسب کرد. نتایج گونه‌شناسی نیز نشان داد ضعف سلامت و ضعف زیرساخت و خدمات پایه، دو منشأ اصلی فاصله دهستان‌ها از وضعیت ایده‌آل هستند. بر این اساس، سیاست‌گذاری توسعه روستایی باید علاوه بر سطح کلی توسعه، نوع ضعف غالب هر دهستان را نیز در نظر بگیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که رویکرد ترکیبی BWM–VIKOR می‌تواند ابزاری شفاف و تصمیم‌یار برای مقایسه فضایی، شناسایی کانون‌های محرومیت و اولویت‌بندی مداخلات توسعه روستایی در مقیاس دهستان باشد.