انجمن علمی مهندسی و مدیریت پسماند ایران اکولوژی انسانی 3041-9255 5 14 2026 05 22 Free Zones Diplomacy and Its Consequences on Development Sustainability in the Iranian Islands of the Persian Gulf دیپلماسی مناطق آزاد و پیامدهای آن بر پایداری توسعه در جزایر ایرانی خلیج‌فارس 245217 10.22034/he.2026.577467.1202 FA مجتبی سلیمی استادیار مرکز مطالعات و پژوهش هرمز، واحد بندرعباس، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران. 0009-0003-3789-7798 مجتبی جهانگیری زرکانی کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی ، واحد تهران، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران. نعمت اله نظامیوند چگینی کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران. Journal Article 2026 05 04 This study aimed to analyze the role of free zones diplomacy in the sustainable development of the Iranian islands in the Persian Gulf, emphasizing the moderating role of international sanctions. The research scope encompassed the islands of Kish, Qeshm, and Hormuz, with a statistical population consisting of 85 senior managers and experts from free zone organizations, the Ministry of Foreign Affairs, university professors, and economic activists. The sample size was determined as 69 individuals using Cochran's formula, selected through stratified random sampling, ultimately yielding 62 complete questionnaires with a response rate of 89.85%. This applied-developmental and descriptive-analytical study employed a mixed-methods approach with a sequential exploratory design. In the qualitative phase, interviews were conducted with 15 experts and upstream documents were analyzed, while in the quantitative phase, data were analyzed using structural equation modeling with SPSS and SmartPLS software. Data collection tools included interviews and a researcher-made questionnaire with 42 items, whose validity was confirmed through expert opinion and confirmatory factor analysis, and reliability was established with Cronbach's alpha of 0/94. The research innovation lies in explaining the moderating role of sanctions in the relationship between free zones diplomacy and the three dimensions of sustainable development, as well as presenting an indigenous model. The findings identified five main components including international networking with the strongest impact (0/42), transparent policymaking, human resource empowerment, innovation and technology, and attention to sustainable development. Free zones diplomacy had the greatest impact on economic development (0/65) and the least on environmental development (0.28). Sanctions played a significant negative moderating role with a coefficient of -0/35. The final model explained 58% of the variance in economic development, 45% of the variance in social development, and 32% of the variance in environmental development, respectively. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش دیپلماسی مناطق آزاد در پایداری توسعه جزایر ایرانی خلیج‌فارس با تأکید بر نقش تعدیل‌گر تحریم‌های بین‌المللی انجام شد. محدوده پژوهش جزایر کیش، قشم و هرمز و جامعه آماری شامل ۸۵ نفر از مدیران و کارشناسان ارشد سازمان مناطق آزاد، وزارت امور خارجه، اساتید دانشگاهی و فعالان اقتصادی بود. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران ۶۹ نفر تعیین و با روش نمونه‌گیری طبقه‌ای- تصادفی انتخاب شدند که در نهایت ۶۲ پرسشنامه کامل با نرخ بازگشت 85/89 درصد تحلیل شد. این مطالعه کاربردی- توسعه‌ای و توصیفی- تحلیلی با رویکرد آمیخته و طرح اکتشافی متوالی است. در فاز کیفی، مصاحبه با ۱۵ خبره و تحلیل اسناد بالادستی انجام شد و در فاز کمّی، داده‌ها با مدل‌سازی معادلات ساختاری و نرم‌افزارهای SPSS و SmartPLS تحلیل گردید. ابزار گردآوری داده‌ها شامل مصاحبه و پرسشنامه محقق‌ساخته ۴۲ گویه‌ای بود که روایی آن با نظر خبرگان و تحلیل عاملی تأییدی و پایایی آن با آلفای کرونباخ 94/0 تایید شد. نوآوری پژوهش در تبیین نقش تعدیل‌گر تحریم‌ها در رابطه دیپلماسی مناطق آزاد و ابعاد سه‌گانه توسعه پایدار و ارائه مدل بومی است. یافته‌ها پنج مؤلفه اصلی شامل شبکه‌سازی بین‌المللی با قوی‌ترین تأثیر (42/0)، سیاست‌گذاری شفاف، توانمندسازی منابع انسانی، نوآوری و فناوری و توجه به توسعه پایدار را شناسایی کرد. دیپلماسی مناطق آزاد بیشترین تأثیر را بر توسعه اقتصادی (65/0) و کمترین را بر توسعه زیست‌محیطی (28/0) داشت. تحریم‌ها با ضریب (35/0-) نقش تعدیل‌گر منفی معناداری ایفا کردند. مدل نهایی توانست به ترتیب ۵۸ درصد از واریانس توسعه اقتصادی، ۴۵ درصد از واریانس توسعه اجتماعی و ۳۲ درصد از واریانس توسعه زیست‌محیطی را تبیین کند.