انجمن علمی مهندسی و مدیریت پسماند ایران اکولوژی انسانی 3041-9255 5 14 2026 05 22 The Evolution of Spatial and Structural Characteristics of Domes in the History of Iranian Architecture سیر تحول ویژگی‌های فضایی و ساختاری گنبد در تاریخ معماری ایران 246260 10.22034/he.2026.583789.1218 FA سید میثم سیاه پوش کارشناسى ارشد معمارى، دانشگاه غیر انتفاعى خاتم، تهران، ایران Journal Article 2026 05 28 One of the most important and prominent elements of Iranian architecture is the roofing system, particularly domes. The construction of domes in Iran has ancient roots dating back to the pre-Islamic era and experienced remarkable progress during the Islamic periods. Geometry, mathematics, and the emergence of new tools throughout history have had a direct impact on the evolution of the form, structure, and construction of domes. This article aims to examine the historical evolution of the dome as a key element of Iranian architecture, its position in Islamic architecture, and the classification of various types of domes and arches. It analyzes the spatial and structural characteristics of this element. Domes from the Parthian period were generally circular and of the ribbed type (mazeh-dar), with a height greater than the radius of the base. In the Sasanian period, the arches included various types such as horseshoe, semi-circular (hilochiin), ribbed, Sasanian elliptical, and egg-shaped arches, which lacked pointed tips and possessed high load-bearing capacity. In the early Islamic centuries, slow and fast horseshoe arches, followed by pointed arches, became prevalent. In later periods, especially during the Timurid and Safavid eras, pointed load-bearing and decorative pointed arches were commonly used. The findings of the study indicate that developments in geometry and mathematics have been the main factors in the advancement or decline of the structural characteristics of domes in the history of Iranian architecture and can serve as a foundation for future research in this field. یکی از مهم‌ترین و برجسته‌ترین عناصر معماری ایرانی، پوشش سقف‌ها به‌ویژه گنبدها است. ساخت گنبد در ایران ریشه‌ای کهن داشته و به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد و در دوره‌های اسلامی با پیشرفت چشمگیری همراه بوده است. هندسه، ریاضیات و ظهور ابزارهای نوین در طول تاریخ، تأثیر مستقیمی بر تکامل فرم، ساختار و ساخت گنبد داشته است. این مقاله با هدف بررسی سیر تحول تاریخی گنبد به‌عنوان عنصر کلیدی معماری ایران، جایگاه آن در معماری اسلامی، دسته‌بندی انواع گنبد و قوس‌ها، به تحلیل ویژگی‌های فضایی و ساختاری این عنصر می‌پردازد. گنبدهای دوره اشکانی عمدتاً مدور و از نوع مازه‌دار با ارتفاعی بیشتر از شعاع پایه بودند. در دوره ساسانی، قوس‌ها شامل انواع هلوچین، نعلی (نعل‌اسبی)، مازه‌دار، بیضوی ساسانی و تخم‌مرغی بودند که فاقد تیزگی بوده و باربری بالایی داشتند. در قرون اولیه اسلامی، قوس‌های هلوچین (کند و تند) و سپس جناغی رواج یافت و در دوره‌های بعدی به‌ویژه تیموری و صفوی، قوس‌های تیز باربر و تیز تزئینی مورد استفاده قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحولات هندسه و ریاضیات، عامل اصلی پیشرفت یا افول ویژگی‌های ساختاری گنبد در تاریخ معماری ایران بوده و می‌تواند مبنایی برای پژوهش‌های آینده در این حوزه قرار گیرد.