Explanation of factors affecting the sense of place in religious places of Iran (case examples of historical mosques in Tabriz

Document Type : Original Article

Authors
Lida Akhlaghi 1
Asadollah Shafizadeh 2
1 PhD by Research Student in Architecture, Tabriz Branch, Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Architecture, Ahar Branch, Islamic Azad University, Ahar, Iran.
10.22034/el.2025.515400.1080
Abstract
The mosque, as a center of worship and society, needs a strong connection with its functional area to continue its dynamic life. This connection with the context is realized through a human, physical and natural connection with the external environment. Religion can play an important role in the sense of place and provide a concept of it. The shape and spatial organization is effective according to the degree of attachment to the building, and any change in the physical and psychological dimensions of the building can be effective on the sense of place.
The research is descriptive-analytical and exploratory in nature. which originally used qualitative and quantitativ  methods. The sample size is 20 experts and the sample size is 168 people. To analyze the qualitative data, the foundation data method was used with MXQDA software. To analyze the quantitative data and measure the relationship between the variables, the Pearson correlation method and the simple and multivariate linear regression statistical tests were used to determine the relationship and intensity. It was used for correlation between independent and dependent variables. Path analysis was used to determine the direct and indirect effect of variables on the sense of place. Spss and Amos software were used for these analyses.
The results showed that perceptual and physical factors have the greatest effect in inducing a sense of place in the historical mosques of Tabriz, and social and functional factors have less effect. Among the investigated variables, vitality has the highest correlation coefficient and impact on the sense of place. Also, among the investigated mosques, Maqbareh Mosque has the most sense of place according to the visitors. Therefore, all physical, administrative, social and functional factors are effective in creating a sense of place in religious places in Iran, especially Tabriz city.

Keywords

Subjects

  1. بابازاده اسکویی، سولماز، زینالی عظیم، علی، عدلی فر، فرانک، جمشیدی، منصوره. (1401). تحلیل کیفیت محیط شهری با ادراک زیبایی‏.شناسی و حس تعلق در فضاهای کلانشهر تبریز (مطالعه‏ی موردی: میدان ساعت تبریز). انسان و محیط زیست، 20(2)، 267-283.
  2. بصیری، مصطفی، زینالی عظیم، علی، آذر، علی. (1400). تحلیل عوامل و مؤلفه‌های حس تعلق به مکان در محلات قدیمی شهر تبریز (نمونه موردی محله اهراب تبریز). دانش شهرسازی, 5(3)، 107-125.
  3. بهزادپور محمد، رضاخانی ژیلا، آزاد مهدی، (1399)، تبیین چگونگی ایجاد حس مکان و روح مکان در مساجد تاریخی ایران، علمی پژوهشی در مهندسی عمران و معماری ایران، 5(17)، 1-22.
  4. پور جعفر محمدرضا، پور جعفر، علی، (1391)، الگوی پیشنهادی محله، با مرکزیت مسجد و فضاهای عمومی مورد نیاز در شهر ایرانی- اسلامی، مطالعات شهر ایرانی – اسلامی، 10، 15-24.
  5. پورجعفر محمدرضا، ایزدی، محمدسعید، خبیری، سمانه، (1394)، دلبستگی مکانی؛ بازشناسی مفهوم، اصول و معیارها، هویت شهر، 9(26)، 43-64
  6. ترکمن, ثمین, سهیلی, جمال الدین. (1400). تحلیل تاثیر مفهوم بینابینیت در ارتقاء حس تعلق به مکان در مسجد-مدرسه‌های دوره قاجاریه (نمونه موردی: مسجد- مدرسه صالحیه شهر قزوین). علوم و تکنولوژی محیط زیست، 23(2)، 219-231.
  7. حیاتی حامد، مرتضوی کیا بتول (1400)، تبیین مؤلفه‌های حس مکان در مساجد تاریخی دزفول. مرمت و معماری ایران. ۱۱ (۲۶) :۷۹-۹۴
  8. زینالی عظیم، علی. (1401). تحلیل دل‌بستگی مکانی در شهر تبریز با به‌کارگیری مقیاس شهرهای هوشمند در دوران بیماری کووید 19. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 10(3)، 65-80
  9. شاهرودی کلور، مرضیه، تقی پور، ملیحه، گریست، فائزه. (1399). سنجش تطبیقی مولفه‌های حس مکان در عناصر کالبدی مساجد سنتی و معاصر شیراز (موردپژوهی مسجد حاج‌علی، مسجد مشیرالملک، مسجدالرجا و مسجد دانشگاه). نشریه علمی اندیشه معماری، 4(8)، 40-54.
  10. عباس زاده، محمدجواد، زمانی، بهادر. (1399). ارزیابی عوامل محیطی موثر بر ایجاد حس فضای قدسی در مساجد (مطالعه موردی: مسجد بازارتهران، مسجد دانشگاه تهران، مسجد الجواد تهران). فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، 5(1 )، 105-121.
  11. فلاحت، محمدصادق. (1385). مفهوم حس مکان و عوامل شکل دهنده آن، هنرهای زیبا، 26، 57-66.
  12. کرمی، اسلام، بصیری، مصطفی، زینالی عظیم، علی. (1400). تحلیل دلبستگی به مکان و متغیرهای وابسته به آن در مکان‌های سوم شهری (نمونۀ موردی: پارک ائل‌گلی تبریز). پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 9(3)، 735-759.
  13. محمدمرادی، آرش، یزدانفر، سیدعباس، فیضی، محسن، نوروزیان ملکی، سعید، (1398)، سنجش حس مکان و شناسایی مؤلفه های مؤثر بر آن در بافت تاریخی تهران (موردپژوهی: محلۀ تاریخی امامزاده یحیی)، مطالعات معماری ایران، شماره 15، 175-191.
  14. نژادابراهیمی احد، شیخ الحکمایی محمد (1400). اثر توالی سلسله‌ مراتب در آفرینش حس‌ تعلق به مکان مساجد تبریز. پژوهش‌های معماری اسلامی. ۹ (۴) ۵۹-۷۵
  15. نکوئی، نسیم السادات، مومنی، کورش، و عطاریان، کورش. (1397). بررسی حس تعلق به مکان در بناهای مذهبی-تاریخی در راستای افزایش تعامل ساکنین محله با بنا (نمونه موردی: مسجد جامع اصفهان). معماری و شهرسازی ایران، 9(16 )، 85-100 .
  16. نوری الهام، عینی فر علیرضا، (1400)، تحلیل کیفیت فضای مابین مسجد و شهر مطالعه مقایسه‌ای ورودی مساجد منطقه‌ای "سنتی و مدرن" معاصر تهران. پژوهش‌های معماری اسلامی، ۹ (۲) 1-۱۸.
  17. وثیق بهزاد، یاری‌کیا عطالله. (1398)، تبیین عوامل مؤثر بر ایجاد حس مکان در بناهای امامزاده‌ها (امامزاده سید حسن(ع) و علی صالح(ع). پژوهش‌های معماری اسلامی. ۷ (۲) ۳۷-۴۹.
  18. وثیق، بهزاد (1399). تبیین کاربست حس معنوی مکان جایگزین مفهوم حس‌مکان (نمونه شاهد: حرم امام رضا(ع). فرهنگ رضوی،8(30)،223-245.
  19. Alyan, S.A.S, Herlily, (2019), The Sense of Place in Community Participation Through Tactical Urbanism in Bundaran HI, Jakarta, CSID Journal of Infrastructure Development, (2)1: 40-49
  20. Bahauddin, A., Prihatmanti, R., & Putri, S. A. (2022). Sense of Place’ on Sacred Cultural and Architectural Heritage: St. Peter’s Church of Melaka. Interiority, 5(1), 53–74. https://doi.org/10.7454/in.v5i1.178.
  21. Briggs L, Stedman R, Krasny M. (2019). Place attachment and social–ecological system sustainability examined through the voices of indigenous Guatemalan women. Sustainability Sci. 14(3):655–667. doi:10.1007/s11625-018-0634-6.
  22. Carmona, M., Heath, T., Oc, T., Tiesdell, S., (2003). Public Places, Urban Spaces. Oxford: Architectural Press.
  23. Counted, V., & Watts, F. (2017). Place Attachment in the Bible: The Role of Attachment to Sacred Places in Religious Life. Journal of Psychology and Theology, 45(3), 218–232. https://doi.org/10.1177/009164711704500305.
  24. Lomas, M.J., Ayodeji, E. & Brown, P. (2023), Imagined places of the past: the interplay of time and memory in the maintenance of place attachment. Curr Psychol, 23(41). https://doi.org/10.1007/s12144-023-04421-7.
  25. Masterson, V.A, Stedman, R.C, Enqvist, J, Tengö, M, Giusti, M, Wah, D, and Svedin, O, (2017), The contribution of sense of place to social-ecological systems research: a review and research agenda, Ecology and Society, 22(1),49. https://doi.org/10.5751/ ES-08872-220149
  26. Najafi, M., & Shariff, M.K. (2014). Public Attachment to Religious Places: A Study of Place Attachment to Mosques in Malaysia. International journal of humanities and social sciences, 8, 284-295.
  27. Park, Y (2015) The network of patterns: creating a design guide using Christopher Alexander’s pattern language. Environ Plan B Plan Des 42(4):593-614.
  28. Rajala, K, Sorice, M. G, (2022), Sense of place on the range: Landowner place meanings, place attachment, and well-being in the Southern Great Plains, Rangelands, 44, 5, 353-367. http://dx.doi.org/10.1016/j.rala.2021.07.004.
  29. Relph, E. (1976). Place and place lessens. Thousand Oaks, CA: Sage.
  30. Rex, L. (2016). Art in everyday places: Democratizing art knowledge and transforming adult identities as non-artists through a vernacular art curriculum (Doctoral Dissertation).
  31. Seamon, D. (2017). Architecture, place and phenomenology: Buildings as life worlds, atmospheresand environmental wholes. https://www.academia.edu/14128043/Architecture_Place_and_Phenomenology_Buildings as, final draft of a chapter for Phenomenology and Place, edited by Janet Donohoe, forthcoming 2017.
  32. Seamon, D. (2021). Place attachment and phenomenology. The synergistic dynamism of place. In L. Manzo & P. Devine-Wright (Eds.), Place attachment. Advances in theory, methods, and Applications. Routledge.
  33. Stern, A, (2017), Sense of Place, Sense of Self, Degree of Doctor of Philosophy (Ph.D.) in Organizational Systems, Saybrook University.
  34. Wahyudie, P, Antariksa, A, Wulandari, L. D, Santosa, H, (2019), Place Attachment Framework In Preservation Religious Built Environment, Proceedings of the 1st Conference of Visual Art, Design, and Social Humanities by Faculty of Art and Design, CONVASH 2019, 2 November 2019, Surakarta, Central Java, Indonesia, http://dx.doi.org/10.4108/eai.2-11-2019.2294717.
  35. Wartmann, F.M, Purves, R.S, (2018), Investigating Ssense of place as a cultural ecosystem service in different landscapes through the lens of language, Landscape and Urban Planning, 175, 169–183. www.elsevier.com/locate/landurbplan. (http://creativecommons.org/licenses/BY/4.0/.
Human Ecology
Volume 4, Issue 10
Spring 2025
Pages 815-835