تبیین و اعتبارسنجی چارچوب روش‌شناختی سنجش زیست‌پذیری کاربری‌های چندمنظوره نیمه‌عمومی شهری با تلفیق مدل‌سازی معادلات ساختاری و تکنیک TOPSIS

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
سید علیرضا معدلت
سید محمد رشتیان
بهاره تدین
گلرخ کوپایی
گروه شهرسازی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران.
10.22034/he.2026.537686.1124
چکیده
سنجش زیست‌پذیری در کاربری‌های چندمنظوره نیمه‌عمومی شهری، به دلیل ماهیت چندبعدی و پیچیده این فضاها، نیازمند چارچوبی روش‌شناختی است که بتواند ضمن شناسایی نظام‌مند ابعاد و شاخص‌های مؤثر، روابط میان آن‌ها را نیز تبیین کرده و امکان رتبه‌بندی علمی معیارها را فراهم سازد. هدف این مقاله معرفی، تبیین و اعتبارسنجی یک چارچوب روش‌شناختی ترکیبی سه‌مرحله‌ای است که فراترکیب نظام‌مند ادبیات، بومی‌سازی و اعتبارسنجی خبرگی، و مطالعه میدانی را با تلفیق مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) و تکنیک تصمیم‌گیری چندمعیاره TOPSIS یکپارچه می‌کند. در این چارچوب، ضرایب مسیر استاندارد حاصل از مدل SEM به‌عنوان وزن معیارها در مدل ذکر شده به‌کار گرفته می‌شوند تا رتبه‌بندی بر پایه روابط تجربی و آزمون‌شده میان متغیرها انجام شود. کارآمدی چارچوب پیشنهادی در یک مطالعه آزمایشی با مشارکت 5۶ نفر از خبرگان شهرسازی و ۳۸۴ نفر از کاربران شش مرکز چندمنظوره شهر تهران ارزیابی شد. نتایج نشان داد ابزار پژوهش از پایایی مطلوب (آلفای کرونباخ ۰٫۹۰۸ و ۰٫۹۶۰) و روایی سازه مناسب (بارهای عاملی استاندارد ۰٫۵۸ تا ۰٫۸۷) برخوردار است و شاخص‌های برازش مدل نیز در محدوده قابل قبول قرار دارند. نوآوری اصلی پژوهش در ارائه چارچوبی تکرارپذیر برای پیوند نظام‌مند مدل‌سازی تبیینی و تصمیم‌گیری چندمعیاره و استفاده از ضرایب مسیر SEM به‌عنوان مبنای وزن‌دهی TOPSIS است. این چارچوب می‌تواند به‌عنوان الگویی قابل انتقال در پژوهش‌های آینده برای سنجش و رتبه‌بندی زیست‌پذیری انواع فضاهای شهری مورد استفاده قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
زیست‌پذیری شهری
کاربری‌های چندمنظوره نیمه‌عمومی
چارچوب روش‌شناختی
روش پژوهش ترکیبی
موضوعات

عنوان مقاله English

Explanation and Validation of a Methodological Framework for Evaluating Livability in Urban Semi-Public Mixed-Use Land Uses: An Integrated SEM-TOPSIS Approach

نویسندگان English

Seyed Alireza Madelat
Seyed Mohammad Rashtian
Bahareh Tadayon
Golrokh Kopaie
Department of Urbanism., Is.C., Islamic Azad University, Isfahan, Iran.
چکیده English

Assessing livability in urban semi-public mixed-use spaces, given their multidimensional and complex nature, requires a methodological framework capable of systematically identifying critical dimensions and indicators, explicating their interrelationships, and enabling a scientifically sound ranking of criteria. This paper aims to introduce, develop, and validate a three-stage hybrid methodological framework that integrates a systematic meta-synthesis of the literature, expert localization and validation, and a field study by combining Structural Equation Modeling (SEM) and the TOPSIS multi-criteria decision-making technique. Within this framework, the standardized path coefficients derived from the SEM model are employed as criterion weights in the TOPSIS model, ensuring that ranking is grounded in empirically tested relationships among variables. The efficacy of the proposed framework was evaluated in an empirical case study involving 56 urban planning experts and 384 users across six mixed-use centers in Tehran. The results demonstrated that the research instrument possesses satisfactory reliability (Cronbach’s alpha of 0.908 and 0.960) and adequate construct validity (standardized factor loadings ranging from 0.58 to 0.87), with model fit indices falling within acceptable thresholds. The primary novelty of this study lies in presenting a replicable framework that systematically links explanatory modeling with multi-criteria decision-making, using SEM path coefficients as the weighting basis for TOPSIS. This framework can serve as a transferable model in future research for assessing and ranking the livability of diverse urban spaces.

کلیدواژه‌ها English

Urban Livability
Semi-Public Mixed-Use Spaces
Methodological Framework
Mixed-Methods Research
1.      Hashemkhani Zolfani, S., Hedayatnezhad Kashi, S. M., & Baharvandi, S. (2022). The assessment of ecological livability for agricultural, pasture, forestry, residential, and tourism activities; study area: north of Iran. Sustainability, 14(19), 12638.
2.      Hedayatnezhad Kashi, S. M., Sharifi, A., Azari, M., & Tabrizi, N. (2025). Spatial analysis and ranking of urban districts based on a comprehensive livability approach: the case of Tehran. GeoJournal, 90(5), 1-19.
3.      Garau, C., & Annunziata, A. (2022). A method for assessing the vitality potential of urban areas. The case study of the Metropolitan City of Cagliari, Italy. City, Territory and Architecture, 9(1), 7.
4.      Elantary, A. R. (2025). Navigating Paradoxes of Liveability: A Cross-Disciplinary Exploration of Urban Challenges in Jubail Industrial City. Sustainability, 17(22), 10349.
5.      Alipour, S., Meshkini, A., & Shahsavar, A. (2025). Future drivers of housing: a step towards strengthening the livability of urban residential neighborhoods, Tehran, Iran. Journal of Housing and the Built Environment, 40(4), 1493-1539.
6.      Phadke, A., & Gawai, N. (2023). Accessing Regional Liveability by Indicators: A Case Study of Mumbai Metropolitan Region. In The Route Towards Global Sustainability: Challenges and Management Practices (pp. 45-78). Cham: Springer International Publishing.
7.      Zolfani, S. H., Kashi, S. M. H., & Antuchevičienė, J. (2023). Evaluation of urban livability based on spatial distribution and functional radius of land uses. International Journal of Strategic Property Management, 27(6), 362-378.
8.      Alikhani, H., Ahmadian, M. A., Behniyafar, A., & Alizadeh, K. (2024). Evaluation of the significance of macro-factors of urban livability in the neighborhoods of Targahba city. International Journal of Urban Management and Energy Sustainability, 5(3), 220-238.
9.      Ekhaese, E. N., & Asinobi, A. A. (2023). Go-ahead urban liveability indicators (ULI) influence on residents’ well-being: a case for Lekki-Lagos, Nigeria. GeoJournal, 88(2), 2345-2364.
10.   Pasanen, T. P., Lanki, T., Siponen, T., Turunen, A. W., Tiittanen, P., Heikinheimo, V., ... & Halonen, J. I. (2024). What Makes a Liveable Neighborhood? Role of Socio-Demographic, Dwelling, and Environmental Factors and Participation in Finnish Urban and Suburban Areas. Journal of Urban Health, 101(6), 1207-1220.
11.   Hair, Joseph F., Black, William C., Babin, Barry J., & Anderson, Rolph E.. (2022). Multivariate Data Analysis (8th ed.). Cengage Learning.
12.   Kline, Rex B.. (2023). Principles and Practice of Structural Equation Modeling (5th ed.). Guilford Press.
13.   Byrne, Barbara M.. (2022). Structural Equation Modeling with AMOS (4th ed.). Routledge.
14.   Saaty, Thomas L.. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International Journal of Services Sciences, 1(1), 83–98.
15.   Hwang, Ching-Lai., & Yoon, Kwangsun. (1981). Multiple Attribute Decision Making: Methods and Applications. Springer.
16.   Zavadskas, Edmundas Kazimieras., Antucheviciene, Jurgita., & Turskis, Zenonas. (2020). Multiple criteria decision-making (MCDM) methods in civil engineering. Archives of Civil and Mechanical Engineering.
17.   Munn, Zachary., et al. (2024). Systematic reviews and meta-synthesis: Methodological guidance. JBI Evidence Synthesis.
18.   Page, Matthew J.., et al. (2021). The PRISMA 2020 statement: An updated guideline for reporting systematic reviews. BMJ, 372, n71.
19.   Sharifi, Ayyoob. (2021). Urban livability and quality of life: A systematic review. Sustainable Cities and Society.
20.   Mouratidis, Kostas. (2021). Urban planning and quality of life: A review of pathways linking the built environment to subjective well-being. Cities, 115, 103229.
21.   Mouratidis, Kostas. (2023). Compact city, urban form and liveability: A systematic review. Land Use Policy.
22.   Yin, Robert K.. (2024). Case Study Research and Applications (7th ed.). Sage.
23.   Creswell, John W.., & Creswell, J. David. (2023). Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches (6th ed.). Sage.
24.   Tashakkori, Abbas., & Teddlie, Charles. (2021). Foundations of Mixed Methods Research. Sage.
25.   Fornell, Claes., & Larcker, David F.. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39–50.
اکولوژی انسانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 12 شهریور 1405