تحلیل فضایی آسیب پذیری و مدیریت بحران نواحی شهری با تاکید بر زلزله مطالعه موردی: منطقه 2 شهرداری تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
روناک جمشیدی 1
پاکزاد آزادخانی 2
طیبه عزیزی 1
1 دکتری شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، تبریز، ایران.
2 استادیار گروه معماری و برنامه ریزی شهری موسسه آموزش عالی باختر ایلام، ایلام، ایران.
10.22034/el.2025.497913.1040
چکیده
یکی از راهبردهای مدیریت بحران تحلیل فضایی و شناسایی مناطق آسیب پذیر به منظور تقلیل خسارات ناشی از مخاطرات محیطی است. هدف این پژوهش بررسی و تحلیل نقش پیشگیرانه مدیریت بحران در کاهش تلفات ناشی از زلزله در منطقه 2 شهر تهران است. این پژوهش از نوع کاربردی و روش اکتشافی- تحلیلی است. داده ها و اطلاعات جمع آوری شده از طریق روش های اسنادی و میدانی بدست آمده است.تجزیه و تحلیل داده ها با بهره گیری از نرم افزار Arc GIS و مدل TOPSIS انجام شده است. محدوده مورد مطالعه نواحی 9 گانه منطقه 2 شهر تهران است. برای پهنه‌بندی آسیب‌پذیری منطقه و مدیریت بحران از شاخص‌های اندازه و ابعاد قطعات، کیفیت ابنیه، تراکم جمعیت، فاصله از گسل‌ و میزان فضای سبز استفاده شده است. یافته های پژوهش مشخص می سازد از بین 9 ناحیه در منطقه دو شهر تهران، بر اساس شاخص‌های مورد مطالعه، به ترتیب نواحی 3، 5، 6، 8، دارای بیشترین آسیب‌پذیری و نواحی 1، 2، 4، 7 کمترین آسیب پذیری را دارند و بر اساس مدل تاپسیس معیار عدم برخورداری از مقاومت ساختمانی هنگام زلزله با کسب امتیاز 0.6842 توانسته است در صدر معیار مورد بررسی قرار بگیرد در نتیجه برای اقدامات پیشگیرانه و مدیریت بحران برای کاهش آسیب‌پذیری پیش از وقوع زلزله، بایستی با اقدامات توسعه فضاهای باز و سبز و ایجاد سوله‌ های مدیریت بحران و کنترل رشد جمعیت در نواحی ، ارتقای نوسازی و مقاوم سازی سازه های شهری در اواویت قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Spatial Analysis of Vulnerability and Urban Crisis Management with Emphasis on Earthquakes Case Study: Region 2 of Tehran Municipality

نویسندگان English

Ronak Jamshidiy 1
Pakzad Azadkhani 2
Tayebeh Azizi 1
1 PhD in Urban Planning, Islamic Azad University, Tabriz Branch,Tabriz, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Architecture and Urban Planning, Bakhtar Institute of Higher Education, Ilam, Ilam, Iran.
چکیده English

One strategy for crisis management is spatial analysis to identify vulnerable areas and reduce damage from environmental hazards. The aim of this research is to examine the preventive role of crisis management in reducing earthquake-related casualties in District 2 of Tehran. This research is applied in nature and employs an exploratory-analytical method. Data and information were collected through documentary and field methods. Data analysis was conducted using ArcGIS software and the TOPSIS model. The study area encompasses the nine zones of District 2 of Tehran. To assess vulnerability in the region and manage crises, indicators such as parcel size and dimensions, building quality, population density, distance from faults, and availability of green space were used. The findings indicate that, among the nine zones in District 2 of Tehran, based on the studied indicators, Zones 3, 5, 6, and 8 exhibit the highest vulnerability, while Zones 1, 2, 4, and 7 exhibit the lowest. According to the TOPSIS model, the criterion of structural resistance during an earthquake scored 0.6842, ranking it first among the evaluated criteria. Consequently, for preventive actions and crisis management aimed at reducing vulnerability before an earthquake occurs, priority should be given to developing open and green spaces, establishing crisis management shelters, controlling population growth in the areas, and enhancing the renovation and strengthening of urban structures.

کلیدواژه‌ها English

Spatial analysis
urban vulnerability
crisis management
earthquake
District 2 of Tehran
  1. احمدآبادی، علی، قاسمی، کیمیا؛1395، کاربرد روش های تصمیم گیری چند معیاره در ارزیابی آسیب پذیری مساکن شهری در برابر زلزله با تاکید بر روش ویکور، مطالعه موردی: منطقه 9 شهرداری تهران، دوفصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، شماره 9، صص 111-103.
  2. ادهمی، سلام، ملکی، جعفر؛ 1388، سیستم اطلاعات جغرافیایی و کاربرد آن درپیشگیری و مدیریت بحران، دومین همایش ملی علوم جغرافیایی 15-16 مهر ماه، دانشگاه پیام نور استان آذربایجان غربی مرکز ارومیه.
  3. آریان‌پور، مهران؛ 1383، ایران و دلایل زمین شناختی زمین لرزه، ماهنامه شهرداری ها.
  4. امینی ورکی، سعید، مدیر، مهدی، شمسایی زفرقندی، فتح اله، علی قنبری نسب؛ 1393، شناسایی دیدگاه های حاکم بر آسیب پذیری شهرها در برابر مخاطرات محیطی و استخراج مؤلفه های تأثیرگذار در آن با استفاده از روش کیو. فصلنامه علمی و پژوهشی مدیریت بحران، ویژه نامه هفته پدافند غیرعامل، صص181.
  5. ایری، عبدالجلال؛ 1378، برنامه ریزی کاهش اثرات زلزله در سطوح شهری، پایان نامه کارشناسی ارشد شهرسازی به راهنمایی زهره دانشپور، دانشگاه بهشتی.
  6. بزی خدارحم، صادقی نوشین؛ 1396، تحلیل و برآورد آسیب پذیری مساکن شهری در برابر زلزله، مطالعه موردی: شهر گرگان، مجله آمایش جغرافیایی فضا، دانشگاه گلستان، سال هفتم، شماره 25، صص 88-73.
  7. پوراحمد، احمد؛ لطفی، صدیقه، فرجی، امین، عظیمی، آزاده؛ 1388، بررسی ابعاد پیشگیری از بحران زلزله (مطالعه موردی: شهر بابل)، مجله مطالعات و پژوهش های شهری و منطقه ای، سال اول، شماره اول، دوره تابستان، صص 1-24.
  8. پورمحمدی، محمدرضا؛1385، نقش و کاربرد GIS در مدیریت و نجات ساکنین سکونت گاه های شهری و روستایی مطالعه موردی تبریز، دومین همایش علمی-تحقیقی مدیریت امداد و نجات.
  9. خمر، غلامعلی، رخشانی، امین اله؛ 1394، نقش راهکارهای مدیریت بحران در جهت کاهش خسارت های ناشی از زلزله، مطالعه موردی: شهر خرم آباد، مجله جغرافیا و توسعه، شماره 41، صص 160-147.
  10. رضایی، میثم؛ 1390، کاربرد مدل های مکان مند و تحلیل شبکه در مدیریت بحران شهری با استفاده از GIS، مطالعه موردی: منطقه 3 شهر اصفهان، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان.
  11. زبردست، اسفندیار؛ 1380، کاربرد فرایند تحلیل سلسله مراتبی در برنامه­ریزی شهری و منطقه­ای، نشریه علمی پژوهشی هنرهای زیبا، شماره 10.
  12. طرح تفصیلی منطقه دو شهر تهران؛ 1384، مهندسان مشاور سرآوند.
  13. عبدالهی، مجید؛ 1383، مدیریت بحران در نواحی شهری، انتشارات انوار، تهران.
  14. عیسی لو، شهاب الدین، لطیفی، غلامرضا، گودرزی وحید؛ 1395، ارزیابی آسیب پذیری کالبدی بافت منطقه یک شهر تهران در برابر زلزله های احتمالی با استفاده از روش IHWP و GIS، فصلنامه علمی پژوهشی اطلاعات جغرافیایی سپهر، دوره 25، شماره 100، صص 87-73.
  15. علیجانی، بهلول، 1394، تحلیل فضایی، نشریه تحلیل فضایی مخاطرات محیطی، سال دوم، شماره 3
  16. علیجانی، بهلول، 1393، فرهنگ واژگان مخاطرات محیطی، قطب علمی تحلیل فضایی مخاطرات محیطی جهاد دانشگاهی، دانشگاه خوارزمی تهران
  17. فلاح علی آبادی، سعید، گیوه چی، سعید، اسکندری، محمد، سرسنگی، علیرضا، 1392، ارزیابی آسیب پذیری بافت تاریخی شهرها در برابر زلزله با استفاده از روش سلسله مراتبی AHP و سیستم اطلاعات جغرافیایی GIS مطالعه موردی: فهادان یزد، دوفصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، شماره 3، صص 12-5.
  18. کاظمی، سیدعلی اصغر؛ 1366، مدیریت بحران های بین المللی، تهران- دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی.
  19. محمدپور، زالی، پوراحمد، صابر، نادر و احمد؛ 1395، تحلیل شاخص های آسیب پذیری در بافت های فرسوده شهری با رویکرد مدیریت بحران زلزله، مطالعه موردی: (محلة سیروس تهران)، نشریه پژوهش های جغرافیای انسانی، دوره 1، شماره 48.
  20. مدیری، مهدی، شاطریان محسن، حسینی سید احمد؛ 1396، مدل سازی آسیب پذیری مناطق شهری در زمان وقوع زلزله، (نمونه موردی: منطقه 3 کلانشهر تهران)، مجله مخاطرات محیط طبیعی، سال ششم، شماره 13، صص 164-143.
  21. مولایی، مژگان؛ 1375، مدیریت بحران در حوادث غیرمترقبه، مجله صنعت و ایمنی، شماره 93.
  22. موسوی، سیده معصومه، عابدینی، موسی؛ اسمعیلی عوری، اباذر؛ 1393، ارزیابی خطر زمین لرزه در حوزه شهری ایذه با استفاده از مدل های چند معیاری WLC و AHP در محیط GIS، دوفصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، شماره 7، صص101-93.
  23. نظم فر، حسین، عشقی چهاربرج، علی؛ 1395، ارزیابی آسیب پذیری شبکه معابر شهری در برابر زلزله های احتمالی مطالعه موردی: منطقه 3 شهرداری تهران، دوفصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، شماره 9، صص 61-49.
  24.  نوروزی، اصغر، فرهادی، مریم؛ 1396، سنجش آسیب پذیری و برنامه ریزی راهبردی مدیریت بحران (زلزله) در نواحی روستایی، مطالعه موردی: شهرستان شهرکرد، دوفصلنامه علمی پژوهشی مدیریت بحران، شماره 11، صص 45-31.
  25. Alexander, David, (2002), Principles of Emergency and Management, Oxford University Press.
  26. Asgari,Ali, (1994):Assessing the Benefits of Planning measures to Reduce Risks: case of natural hazards induced Risks.
  27. Burby Raymond et al, (2000), Creating Hazard Resilient Communities through land use planning, natural hazard Journal. Summr. Vol.6. No. 3(4). PP: 99-106.
  28. Cuny.F.C, (1988), Disaster and Development, Oxford university press.
  29. Fischer, Henry. Scharnberger, Charls. Geiger, Charls (1996), Redusing Seismic Vulnerability in low to moderate risk areas. Disaster Prevention and Management, Vol 5.
  30. Jaques, T. (2010). “Embedding issue management as strategic element of crisis prevention.” Disaster Prevention and Management, 19 (4), 469-482.
  31. Katez, G.J.D, Lindell, M.K, (1978), Planning for uncertainty: the case of local Disaster planning, APA Journal, autumn, PP.475-793.
  32.  McClure, J., Johnston, D., Henrich, L., Milfont, T. L., Becker, J, (2015). When a hazard occurs where it is not expected: risk judgments about different regions after the Christchurch earthquakes. Natural Hazards; 75(1), 635-652.
  33. Mirtoff, Ian. Shrivastana, Pauli. Udward, Ferdaus, (1978), Effective Crisis Management, Academy of Management Executive Journal, Vol 1, PP: 57-68.
  34. Nichols, Elizabeth, Madeleine, McKechnie and Scott, McCarthy, (2013), Combining Crisis
  35. Management and Evidence-Based Management: The Queensland Floods as a (eachable Moment), Pp. 21
  36. Schmidtlein‚ Mathew C., John M. Shafer, Melissa Berry & Susan L. Cutter (2011). Modeled earthquake losses and social vulnerability in charleston, south carolina. Applied Geography 31‚ PP: 269-281.
اکولوژی انسانی
دوره 3، شماره 8
پاییز 1403
صفحه 587-601