جغرافیای تاریخی تُرغای و سُلدوز بر مبنای کتاب صفوةالصفا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار تاریخ دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
2 دکتری تاریخ ایران اسلامی،دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
چکیده
مکان‌های جغرافیایی بستر شکل‌گیری رویدادهای تاریخی است و اسامی این مکان‌ها، بازتاب فرهنگ و واقعیت‌های تاریخی هر منطقه است. از اینرو، براساس نام‌های ضبط شده در متون و منابع، می‌توان به بررسی پیشینه یک منطقه پرداخت. از جمله در کتاب صفوه الصفا تألیف ابن بزاز اردبیلی، به اسامی مناطقی اشاره شده که با استناد به آنها، می‌توان تصویری اجمالی از جغرافیای تاریخی برخی مناطق آذربایجان چون ترغای و سلدوز ارائه کرد. ترغای و سلدوز نام ولایت-های در منطقه آذربایجان بودند که شیخ صفی‌الدین اردبیلی (650-735ق/1252-1335م) با اهالی آن ولایات مقارن با حکومت ابوسعید (حک:717-736ق/1317-1335م) ایلخان مغول دیدار کرده است. در متون و منابع تاریخی و جغرافیایی به وجه تسمیه، تاریخچه و محدوده جغرافیایی این ولایات اشاره‌ای نشده است. با توجه به این مسئله، این پژوهش درصدد است جغرافیای تاریخی ولایت‌های ترغای و سلدوز و اهمیت آنان را با استفاده از کتاب صفوة الصفا ابن بزاز اردبیلی و منابع تاریخنگاری مغولی و تیموری با رویکرد توصیفی- تحلیلی بازسازی و بررسی کند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ولایت‌ ترغای در جنوب شرقی و ولایت سلدوز در جنوب و جنوب غربی دریاچه اورمیه واقع بوده‌اند و به سبب داشتن اقلیم مساعد و به تبع آن آب فراوان و خاک حاصخیز از نواحی پرجمعیت ایالت آذربایجان در دوره حکومت‌ ایلخانان مغول به شمار می‌رفتند. همچنین اهالی و سکنه این ولایات سنی مذهب از اقوام ترک و مغول و از پیروان و مریدان شیخ صفی‌الدین اردبیلی محسوب می‌شدند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

Historical geography of Torgay and Sulduz based on the book of Safwat al-Safa

نویسندگان English

Fatemeh Jafarniya 1
Mohammad AzizNejad 2
1 Assistant Professor of History, Faculty of Social Sciences, Payam Noor University, Tehran, Iran.
2 PhD in History of Islamic Iran, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

Geographical locations are the basis for historical events, and the names of these places reflect the culture and historical realities of each region. Therefore, based on the names recorded in texts and sources, it is possible to investigate a region's background. For example, in the book Safwat al-Safa authored by Ibn Bazzaz Ardabili, the names of the regions are mentioned, and by referring to them, a brief picture of the historical geography of some regions of Azerbaijan, such as Torgay and Sulduz, can be presented. Torgay and Sulduz were the names of the provinces in the Azerbaijan region, where Shaykh Safi al-Din Ardabili (650-735 AH/1335-1252AD) met with the people of those provinces during the rule of Abu Said (717-736 AH/1317-1335 AD), Ilkhan Mongol. In the historical and geographical texts and sources, there is no mention of the nomenclature, history, and geographical scope of these provinces. Considering this issue, this research seeks to reconstruct and examine the historical geography of Torgay and Sulduz provinces and their significance, drawing on Safwat al-Safa's book and the historiography of the Mongol and Timurid periods, using a descriptive-analytical approach. The research findings indicate that Torgay province is located in the southeast, and Sulduz province is located in the south and southwest of Lake Urmia. Due to its favorable climate and, consequently, abundant water and fertile soil, it is one of the most populated areas of Azerbaijan. The period of rule was considered to be the Mongol patriarchs. Also, the inhabitants of these Sunni provinces were considered Turkic and Mongol tribes, as well as followers and disciples of Shaykh Safi al-Din Ardabili.

کلیدواژه‌ها English

Azerbaijan
Torgay
Sulduz
Safwat al-Safa
Mongol Ilkhans
  1. ابن بزاز اردبیلی. (بی­تا). صفوة الصفا، نسخه خطی، کتابخانه مجلس شواری اسلامی، شماره ثبت 11580.
  2. ابن بزاز، توکل بن اسماعیل. (بی­تا). صفوة الصفا، نسخه خطی، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، شماره ثبت 16957.
  3. ابن­بزاز اردبیلی، درویش توکلی بن اسمعیل. (1373). صفوة الصفا، به تصحیح غلامرضا طباطبائی مجد، تبریز: تابش.
  4. استرآبادی، میرزا مهدی خان. (1388). فرهنگ ترکی به فارسی سنگلاخ، تلخیص از حکیم محمد خویی با عنوان خلاصه­ی عباسی، مقدمه، تصحیح و تحشیه دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز: انتشارات یاران.
  5. اکبری، امیر. (1392)، ترغای چگونه به نام جعلی مکریان تبدیل شد؟، هفته­نامه آغری، چاپ اورمیه، سال نهم، شماره 142.
  6. بارتولد، واسیلی ولادیمیروویچ. (1352). ترکستان­نامه (ترکستان در عهد هجوم مغول)، ترجمه کریم کشاورز، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
  7. بخاری، شیخ سلیمان افندی. (1298). لغت چغتای و ترکی عثمانی، استانبول: مهران مطبعه­سی.
  8. البدلیسی، الامیر شرف­خان. (بی­تا). شرفنامه، به تصحیح محمد علی عونی، الازهر مصر.
  9. جوینی، عطا ملک بن محمد. (1362). تاریخ جهانگشای جوینی، به تصحیح محمد بن عبدالوهاب قزوینی، تهران: انتشارات دنیای کتاب.
  10. حافظ ابرو. (1372). زبدةالتواریخ، به تصحیح سید کمال حاج سید جوادی، تهران: انتشارات وزارت ارشاد اسلامی و نشر نی.
  11. خواندمیر، غیاث­الدین بن همام­الدین. (1380). تاریخ حبیب­السیر، به تصحیح محمد دبیرسیاقی، تهران: خیام.
  12. رضوی، مهدی. (1370). ایل قارا پاپاق (تاریخ، آداب، رسوم، فلکلور و مونوگرافی)، بی­جا: چاپخانه اهل بیت (ع).
  13. زاهدی گیلانی، سلطان محمود بن برهان­الدین. (بی­تا). رسالة عقاید اولیاء سبعه، نسخة خطی، کتابخانه آستانه قدس رضوی، شماره ثبت 204.
  14. سامی، شمس­الدین محمد. (1308). قاموس­الاعلام، جلد 3، استانبول: مهران مطبعه­سی.
  15. عبدی، عطاءالله؛ لطفی، مریم. (1393)، پژواک زبان در جای نام­های آذربایجان در منابع کهن (صفوة­الصفا و صریح­الملک)، فصلنامه مطالعات ملی، دورة 58، سال پانزدهم، شمارة 2، صص 49-74.
  16. فرهنگ جغرافیایی ایران (آبادی­ها آذربایجان). (1330). جلد 4، تهران: انتشارات دایره جغرافیایی ستاد ارتش.
  17. مرکز آمار ایران. (1395). نقشه آماری دهستان­های کشور بر اساس سرشماری، تهران.
  18. مستوفی قزوینی، حمدالله. (بی­تا). نزهة ­القلوب، نسخه خطی، کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، شماره 1130.
  19. نبئی، ابوالفضل. (1352). تاریخ آل­چوپان، تهران: چاپخانه دانش امروز.
  20. نشاطی شیرازی، محمد. (1388). تذکرة شیخ صفی­الدین اردبیلی، ترجمه داود بهلولی، قم: نشر ادیان.
  21. نصیری اردوبادی، میرزا علی نقی. (1371). القاب و مواجب دورة سلاطین صفویّه، به تصحیح دکتر یوسف رحیم لو، مشهد: انتشارات دانشگاه فردوسی.
  22. هاملین، کارول؛ فان لون، مائوریتس؛ کرول، استیون؛ هنری دایسون، رابرت؛ وایت ماسکارلا، اسکار؛ یانک، کایلر. (1388). مجموعه مقالات تمدن­های دشت سولدوز (اشنویه، نقده)، مترجم علی صدرائی و صمد علیون، اورمیه: سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان غربی، گنجینه هنر.
  23. همدانی، رشیدالدین فضل­الله. (1373). جامع­التواریخ، به تصحیح محمد روشن و مصطفی موسوی، تهران: نشر البرز.
  24. یزدی، شرف­الدین علی. (1387). ظفرنامه یزدی، مترجم عبدالقادر هاشمی، تهران: انتشارات مجلس شورای اسلامی.
  25. V (1957), Mongol Place-Names in Mukri Kurdistan, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, Volume 19, Issue 1, February 1957, pp. 58-81.