بررسی شاخص‌های رشد هوشمند شهری از منظر عدالت فضایی در سطح محلات ساری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محسن فرقانی 1
آزیتا رجبی 2
سید حسن رسولی 3
1 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه مازندران، بابلسر،ایران.
2 دانشیار گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دکتری گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/el.2025.499226.1043
چکیده
شهرهای ایران که در گذشته ساختاری فشرده و متراکم داشتند، اکنون دچار پراکندگی فضایی و رشد افقی کنترل‌نشده شده‌اند. این پدیده که تحت عنوان رشد پراکنده شناخته می‌شود، ناشی از نبود مدیریت مناسب و ضعف در اجرای سیاست‌های کنترل توسعه شهری است. در پی چالش‌های ناشی از توسعه ناپایدار شهری، رویکرد رشد هوشمند به عنوان راهکاری برای پاسخگویی به نیازهای امروز و حفظ محیط‌زیست مطرح شده است. هدف این پژوهش، بررسی شاخص‌های رشد هوشمند شهری از منظر عدالت فضایی شهری در سطح محلات شهر ساری است. بدین منظور، ۶۲ محله شهر ساری بر اساس ۴۲ شاخص در ۶ گروه اقتصادی، اجتماعی، مسکن، کالبدی، دسترسی و حمل و نقل، و فضای سبز مورد بررسی قرار گرفت. با استفاده از روش آنتروپی شانون، وزن هر شاخص و گروه شاخص‌ها تعیین و سپس با روش تاپسیس، امتیاز و رتبه نهایی محلات بر اساس کل شاخص‌ها و به تفکیک گروه‌ها محاسبه شد. تحلیل همبستگی مکانی با شاخص موران نشان داد که بیشترین نابرابری فضایی مربوط به شاخص‌های محیط زیستی و اقتصادی است. نتایج حاکی از آن است که محلات واقع در مناطق ۱ و ۲ و منطقه فرسوده شهر، به طور کلی امتیاز بالاتری در شاخص‌ها دارند، به جز شاخص‌های محیط زیستی که محلات منطقه ۳ وضعیت بهتری نشان می‌دهند. همچنین، محلات مرکزی شهر نسبت به محلات پیرامونی از امتیاز بالاتری برخوردارند. این یافته‌ها نشان‌دهنده توزیع نابرابر شاخص‌های رشد هوشمند در سطح محلات شهر ساری و لزوم توجه به عدالت فضایی در برنامه‌ریزی‌های شهری است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Examining Urban Smart Growth Indicators from the Perspective of Spatial Justice at the Neighborhood Level in Sari

نویسندگان English

Mohsen Forghani 1
Azita Rajabi 2
Seyed Hassan Rasoli 3
1 Master's Degree in Geography and Urban Planning, University of Mazandaran, Babolsar, Iran.
2 Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 PhD, Department of Geography and Urban Planning, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Iranian cities, which once had dense and compact structures, are now experiencing spatial dispersion and uncontrolled horizontal growth. This phenomenon, known as sprawl, results from inadequate management and weaknesses in enforcing urban development policies. In response to the challenges of unsustainable urban development, the smart growth approach has emerged as a solution to address today's needs while preserving the environment. The purpose of this study is to examine urban smart growth indicators from the perspective of spatial justice at the neighborhood level in Sari. To this end, 62 neighborhoods in Sari were evaluated based on 42 indicators across six categories: economic, social, housing, physical, accessibility, transportation, and green spaces. Using the Shannon entropy method, the weight of each indicator and group of indicators was determined, and then the TOPSIS method was used to calculate the final score and ranking of the neighborhoods based on all indicators and by category. Spatial correlation analysis with the Moran index revealed that the greatest spatial inequality pertains to environmental and economic indicators. The results indicate that neighborhoods in districts 1 and 2 and the dilapidated area of the city generally have higher scores on the indicators, except for environmental indicators, where neighborhoods in district 3 show better conditions. Additionally, central city neighborhoods have higher scores than peripheral ones. These findings highlight the unequal distribution of smart growth indicators across Sari's neighborhoods and the need for attention to spatial justice in urban planning.

کلیدواژه‌ها English

Indicators'
Smart Urban Growth'
Spatial Justice'
Sari Neighborhoods
1.      آزادخانی، پاکزاد، حسین زاده، احمدی و قدرت. (2019). تحلیل فضایی شاخص های رشد هوشمند شهری در ایلام. جغرافیا و مطالعات شهری و منطقه‌ای، 8(29)، 59-68.
2.      امین نیری، بهناز، بداقلو، ساسان و رفیعیان، مجتبی. (1396). تحلیل فضایی خدمات هفتگانه شهری بر اساس رویکرد عدالت توزیعی. دانش شهرسازی، 1(1)، 55-69.
3.      انصاری، میترا؛ ولی شریعت پناهی، مجید؛ ملن حسینی، عباس و مدیری، مهدی. (1397). تحلیل فضایی توزیع شاخص های رشد هوشمند شهری در سطح محلات ، مطالعه موردی ملایر. فصلنامه برنامه ریزی منطقهای، 8(32)، 93-111.
4.      بزنجانی، رضا؛ اذانی، مهری؛ صابری، حمید و مومنی، مهدی. (1398). تحلیل و ارزیابی راهبرد رشد هوشمند شهری در مناطق چهارگانه شهر کرمان. فصلنامه علمی- پژوهشی نگرشه­های نو در جغرافیای انسانی، 11(3)، 25-40.
5.      پارسی پور، حسن، سجادی، ژیلا، فنی، زهره و صرافی، مظفر. (1394). برنامه ریزی برای درون زاکردن توسعه در فضاهای شهری (مورد مطالعه: بجنورد). جغرافیاوتوسعه ناحیه ای، 13(1)، 71-90. 
6.      جوان، جعفر، و عبدالهی، عبداله (1387)، عدالت فضایی در فضاهای دوگانه شهری )تبیین ژئوپلیتیکی الگوهای نابرابری در حاشیه کلانشهر مشهد(، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال ،4 شماره ،2 صص: -131 .156
7.      حجتی، وحیده، و مضطرزاده، حامد(1387)، مفهوم عدالت و رابطه آن با شهر، جستارهای شهرسازی، شماره -24 ،25 صص: -40 .47
8.      حسین زاده دلیر، کریم. (1387). فرآیند توسعه شهری و اصول تراکم شهری. اولین کنفرانس مدیریت پایـدار در کلانشهر تبریز.
9.      حسینی، سیدعلی؛ بهرامی، یوسف و ایرج قادریمطلق. (1393). تحلیل تأثیر عملکردهای محلهای بر رفتار سفر شهروندان (مورد مطالعه: شهر رشت). فصلنامۀ پژوهشهای جغرافیای انسانی، 46(3).
10.  خادم نژاد، علی، عزت پناه، بختیار و شمس الدینی، علی. (1399). آینده‌نگاری روند توسعه فیزیکی شهرها با رویکرد سناریونویسی (نمونه موردی: شهرماکو). فصلنامه علمی و پژوهشی پژوهش و برنامه ریزی شهری، 11(43)، 85-100.
11.  رحنما، محمد رحیم و حیاتی، سلمان. (1392). تحلیل شاخص‌های رشد هوشمند شهری در مشهد. مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 1(4)، 71-98.
12.  زنگانه، احمد، عباس زاده، مهدی، تلخابی، حمیدرضا و مه آبادی پور، محمد مهدی. (1403). تحلیل و رتبه بندی زیست پذیری نواحی شهر در راستای توسعه پایدار نمونه مور مطالعه: نواحی 3 گانه شهر ورامین. نشریه برنامه ریزی و طراحی شهری، 1403(2).
13.  سپاهیان، عبدالسلام و فیروزی راد، سیما. (1401). بررسی و ارزیابی شاخص‌های رشد هوشمند شهری درشهرها (مطالعه موردی: شهرسراوان). فصلنامه آینده پژوهی شهری، 16-30.
14.  سرشماری نفوس و مسکن. (1395). مرکز آمار ایران.
15.  سرور، رحیم و امینی، مهدی. (1392). تحلیل و ارزیابی تأثیر اجتماعی-فرهنگی ترافین و حملونقل شهری. تهران: انتشارات تیسا.
16.  شکرزاده سوره، حبیب، عزت پناه، بختیار و حسین زاده دلیر، کریم. (1402). امکان سنجی حمل‌ونقل عمومی در رشد هوشمند شهری نمونه موردی: شهر خوی. جغرافیا ( فصلنامه علمی انجمن جغرافیایی ایران)، 21(76)، 37-56.
17.  ضرابی، اصغر؛ حمید صابری؛ جمال محمدی، و حمید رضا وارثی. (1390). تحلیل فضایی شاخصهای رشد هوشمند شهری (مطالعه موردی: مناطق شهر اصفهان). فصلنامه پژوهش­های جغرافیای انسانی، (77)، 1-20.
18.  طرح جامع ساری، جلد اول، مازندطرح. (1395).
19.  عزیزی، محمدمهدی. (1394). تراکم در شهرسازی: اصول و معیارهای تعیین تراکم شهری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
20.  فصیحی، حبیب اله، کرمی، تاج الدین و کاظمی، سیما. (1400). تحلیل الگوی رشد شهری در انطباق با معیارهای رشد هوشمند نمونة پژوهش: منطقة یک شهرداری کرج. برنامه ریزی فضایی، 11(4)، 47-66. 
21.  قربی، میترا و محمدی، حمید. (1396). کاربست نظریه نوشهرگرایی در شهرسازی: موافقان و مخالفان. دانش شهرسازی، 1(1)، 101-117.
22.  کریمی اسبو، کوثر و اشرفی، سید حسین. (1400). ارزیابی گسترش کالبدی شهری با رویکرد رشد هوشمند شهری (مورد مطالعه :شهر جویبار). فصلنامه چشم انداز شهرهای آینده، 2(1)، 77-90.
23.  مهدیزاده، جواد. (1379). برنامهریزی کاربری زمین تحول دیدگاهها و روشها. فصلنامه مدیریت شهری، 1(4)، 70-85.
24.  مهندسین مشاور مازندطرخ. (1385). 
25.  مومنی اصفهانی، سمانه، و ملک حسینی، عباس. (1400). تحلیل و ارزیابی میزان تاثیرگذاری شاخص های رشد هوشمند بر توسعه شهری اراک.
26.  نیک پور، عامر، رضا زاده، مرتضی، الهقلی تبار نشلی، فاطمه. (1398). الگوی گسترش کالبدی شهر آمل با رویکرد رشد هوشمند شهری. مجله امایش جغرافیایی فضا، (31)، 175-190.
27.   Anderson, G. (2006). Why Smart Growth: A Primer. International City/County Management Association.
28.   Ben Letaifa, S. (2015). How to strategize smart cities: Revealing the SMART model. Journal of Business Research, 68(7), 1414-1419.
29.   Bullard, R.D. (2007). Growing Smarter Achieving Livable Communities, Environmental Justice, and Regional Equity (4th ed.). the MIT Press Cambridge, Massachusetts London, England.
30.   Chrysochoou. M. (2012). A GIS and indexing scheme to screen brownfields for area-wide redevelopment planning. Landscape and Urban Planning, 105, 187–198.
31.   Edwards, M. M., & Haines, A. (2007). Evaluating smart growth: Implications for small communities. Journal of Planning Education and research, 27(1), 49-64.
32.  Feiock, R. C. & Tavares, A. F. & Lubell, M
اکولوژی انسانی
دوره 4، شماره 12
پاییز 1404
صفحه 1148-1169