بررسی میزان ارتباط مؤلفه های درسی مؤثر بر خلاقیت و ابعاد خلاقیت در نظام آموزش معماری ایران

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.
2 دکتری معماری، استادیار گروه معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.
3 دکتری معماری، دانشیار مدعو گروه معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران/ دانشگاه صنعتی جندی شاپور، دزفول، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین رابطه‌ی میان مؤلفه‌های درسی مؤثر بر خلاقیت و ابعاد خلاقیت در نظام آموزش معماری ایران انجام شده است. اهمیت این مطالعه از آن‌جا ناشی می‌شود که خلاقیت به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین شایستگی‌های حرفه‌ای معمار، متأثر از طراحی برنامه‌ی درسی، شیوه‌های تدریس و ساختار محیط یادگیری است. این پژوهش از نوع کاربردی–توسعه‌ای بوده و با اتخاذ رویکرد ترکیبی (کمی–کیفی) در چهار سطح توصیفی–تحلیلی، پیمایشی، موردکاوی و آینده‌پژوهی اجرا گردیده است. داده‌ها از طریق تحلیل محتوای برنامه‌های درسی، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با اساتید و دانشجویان، مشاهده‌ی میدانی آتلیه‌های طراحی و پرسشنامه‌ی مبتنی بر طیف پنج‌درجه‌ای لیکرت گردآوری شده‌اند. جامعه‌ی آماری شامل دانشجویان و مدرسان سه دانشگاه تهران، شهید بهشتی و علم و صنعت است. داده‌های کمی با استفاده از آمار توصیفی و آزمون t تک‌نمونه‌ای در نرم‌افزار SPSS تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که مفهوم خلاقیت در برنامه‌های آموزشی معماری ایران به‌صورت درس مستقل یا چارچوب منسجم وجود ندارد و مؤلفه‌های آن در دروس نظری و کارگاهی به‌شکل پراکنده و ضمنی مطرح می‌شوند. نتایج تحلیل تطبیقی بر مبنای مدل پنج‌مرحله‌ای فرآیند خلاقیت (آمادگی، بینش، توسعه، پرورش و ارزیابی) نشان داد که میان هفت مؤلفه‌ی اصلی برنامه‌ی درسی — اعتبار محتوای آموزشی، ساختار مناسب دانش، مهارت‌آموزی، برنامه‌ی درسی تلفیقی، آموزش غیرمستقیم، توجه به تفاوت‌های فردی و افزایش علاقه‌مندی — و پنج بُعد خلاقیت رابطه‌ای معنادار، هم‌افزا و غیرخطی وجود دارد. در این میان، اعتبار برنامه‌ی درسی بیشترین اثرگذاری را بر تمامی ابعاد خلاقیت داشته و پس از آن مهارت‌آموزی و ساختار مناسب دانش در تقویت بینش خلاقانه و توسعه‌ی توان طراحی نقش محوری ایفا می‌کنند. در مقابل، آموزش غیرمستقیم و افزایش علاقه‌مندی، اگرچه موجب ارتقای انگیزش درونی می‌شوند، اما تأثیر مستقل محدودی بر بروز خلاقیت دارند. همچنین نتایج نشان داد که ارزیابی خلاقیت ضعیف‌ترین حلقه‌ی فرآیند آموزشی است و عمدتاً بر محصول نهایی متمرکز است، نه بر مسیر شکل‌گیری ایده و تفکر واگرا.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Investigating the relationship between curriculum components affecting creativity and dimensions of creativity in the Iranian architectural education system

نویسندگان English

Mohammad Ali Kazemzadeh Raef 1
Mostafa Masoudinejad 2
Behzad Vasigh 3
1 PhD student in Architecture, Department of Architecture, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.
2 PhD in Architecture, Assistant professor, Department of Architecture, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.
3 PhD in Architecture, Visiting Associate Professor, Department of Architecture, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran / Jundi_shapur University of Technology, Dezful, Iran.
چکیده English

The present study aims to elucidate the relationship between curriculum components influencing creativity and the dimensions of creativity within Iran’s architectural education system. The significance of this research lies in the fact that creativity—recognized as one of the core professional competencies of architects—is profoundly affected by curriculum design, teaching methods, and the structure of the learning environment. This applied–developmental research adopts a mixed-methods approach (quantitative–qualitative) and is conducted across four levels: descriptive–analytical, survey-based, case study, and futures research. Data were collected through curriculum content analysis, semi-structured interviews with faculty members and students, field observations in design studios, and a five-point Likert-scale questionnaire. The statistical population includes students and instructors from three major Iranian universities: the University of Tehran, Shahid Beheshti University, and Iran University of Science and Technology. Quantitative data were analyzed using descriptive statistics and the one-sample t-test via SPSS software. Findings indicate that the concept of creativity is neither addressed as an independent course nor embedded within a coherent framework in current architectural curricula in Iran; rather, it is implicitly and sporadically integrated across theoretical and studio courses. Based on the five-stage model of the creative process (preparation, insight, development, nurturing, and evaluation), the comparative analysis revealed a significant, synergistic, and nonlinear relationship between seven key curriculum components—namely, content validity, appropriate knowledge structure, skill-based learning, integrative curriculum, indirect instruction, consideration of individual differences, and motivation enhancement—and the five dimensions of creativity. Among these, curricular content validity exerts the strongest influence across all dimensions of creativity, followed by skill acquisition and knowledge structuring, which play pivotal roles in fostering creative insight and design capability. Conversely, indirect instruction and motivation enhancement, while contributing to intrinsic motivation, have a comparatively limited independent effect on the manifestation of creativity. Moreover, the results demonstrate that creativity assessment remains the weakest link within the educational process, being predominantly outcome-oriented rather than process-oriented, with little attention to idea formation and divergent thinking.

کلیدواژه‌ها English

Creativity
Architectural Education
Curriculum Components
Integrative Curriculum
Process-Based Evaluation
  1. آصفی، مازیار و سلخی خسرقی، صفا . (1396). ارائۀ‌ الگویی برای افزایش خلاقیت در آموزش کارگاههای طراحی رشته‌ مهندسی معماری. فصلنامه آموزش مهندسی ایران، 19(73)، 67-87.
  2. آمابیل، ترزا . (1996). شکوفایی خلاقیت کودکان، ترجمه حسن قاسم زاده، چاپ اول، تهران، انتشارات دنیای نو
  3. بلوچی مرج، فائزه، و جدیدی محمدآبادی، اکبر. (1400). بررسی رابطه خلاقیت بر خودکارآمدی تحصیلی دانش آموزان. کنفرانس بین المللی روانشناسی، علوم تربیتی و سبک زندگی.
  4. پربه، آرام . (1392). معماری و ایجاد خلاقیت در کودکان، راه و ساختمان
  5. پیربابائی، حمزه ، قره‌بگلو، مینو و کی نژاد، محمدعلی . (1402). ارائۀ الگویی میان‌رشته‌ای برای ارزیابی خلاقیت اثر معماری. فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 15(2)، 111-138.
  6. تورنس، الیس پل. (1392). خلاقیت و راه های آزمون و پرورش آن ها. ترجمه رضا قاسم زاده، ناشر دنیای نو
  7. حسنخویی الهه، رضوانی علیرضا، احمدی وحید، حاجی اربابی فاطمه. (۱۴۰۱). بررسی و انطباق مؤلفه ها و شاخص‌های سنجش میزان خلاقیت در اثر معماری مجله علوم روانشناختی ۲۱ (۱۱۱) :۶۱۰.
  8. حسینی، افضل السادات. (1388). ماهیت خلاقیت و شیوه های پرورش آن، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی
  9. خرمی, فواد , محمودی, سیدامیرسعید و مختاباد, مصطفی . (1403). بررسی تأثیر متقابل انسان خلاق، محیط خلاق و آموزش خلاق بر عملکرد تحصیلی دانشجویان معماری. مطالعات معماری ایران, 13(25), 193-210.
  10. خلیلی، امیر، کردستانی، فرشته، دلگشایی، یلدا، و حسینی خواه، علی. (1400). شناسایی و تبیین ابعاد, مولفه ها و شاخص های خلاقیت و ابتکار جهت ارتقای عملکرد پژوهشی اعضای هئیت علمی دانشگاه آزاد اسلامی شهر تهران. ابتکار و خلاقیت در علوم انسانی، 11(3)، 1-24. 
  11. رحمتی، فرشته ، پرداخت چی، محمد حسن ، سنجری، احمدرضا و حسن مرادی، نرگس . (1404). شناسایی ابعاد و مؤلفه‌های اثرگذار پرورش خلاقیت و نوآوری دانش‌آموزان دختر دورۀ دوم متوسطۀ نظری شهر تهران. نوآوری‌های آموزشی، 24(2)، 7-35.
  12. صفایی، نصرت، زارعی، اقبال، و سماوی، سیدعبدالوهاب. (1400). طراحی و اعتباربخشی الگوی برنامه درسی مبتنی بر مهارت های تفکر خلاق برای دانش آموزان دوره ابتدایی. فناوری آموزش (فناوری و آموزش)، 15(3 (پیاپی 59) )، 579-590.
  13. عزیزی, نعمت اله ، بلندهمتان، کیوان و ساعدی، پیمان . (1398). بررسی زمینه‌ها و عوامل خلاقیت در تدریس معلمان خلاق در مدارس روستایی. تدریس پژوهی، 7(2)، 88-114.
  14. قاسمی، فرشید و اقلیدس، طاهره. (1384). بررسی تاثیر آموزش درس پرورش خلاقیت در کودکان بر افزایش خلاقیت دانش آموزان دختر سال سوم کودکیاری هنرستان های شیراز، دوره 4، شماره 3، صفحه 58-84.
  15. قربانی پارام، افشین. (1402). ارتباط سنجی شاخص‌های مؤثر در معماری شهر خلاق با توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای (موردمطالعه: شهر کرمان). جغرافیا و آینده پژوهی منطقه‌ای, 1(1), 33-46.
  16. لفرانکویس،گای.آر. (1390). روان‌شناسی برای‌ آموزش، ترجمه منیجه شهنی‌ییلاق، تهران: رشد
  17. مرزیه، افسانه؛ پناهی، غلامحسن. (۱۳۹۴). نظریه ها و رویکردهای جدید در خلاقیت، انتشارات چشم انداز قطب، چاپ ناصر، تربت حیدریه
  18. مزلو، ابراهام اچ . (۱۳۷۱). به سوی روان شناسی بودن، ترجمه احمد رضوانی، انتشارات معاونت فرهنگی آستان قدس
  19. مشهدی فام, مهسا , بلالی اسکویی, آزیتا و جمالی, یحیی . (1404). خلاقیت کودکانه در فضا؛ مقایسۀ تجربۀ فضای باز و بسته در سن پیش‌دبستانی. فصلنامه علمی پژوهشهای فضا و مکان در شهر, 9(34), 71-89.
  20. نیرومند شیشوان، مهدیه ، حق پرست، فرزین ، غفاری، عباس و ادبی، نرگس . (1404). بررسی مؤلفه‌های داخلی معماری و اولویت‏بندی بر ‏اساس تأثیر در هیجان کاربر در فضای آموزشی. نوآوری‌های آموزشی، 24(1)، 7-24.
  21. Claudio, Y. M. C. (2024). Counter-Narratives of Architecture: Pedagogies, Practices, and Participation in Latin America and El Caribe, 1970–2022. Harvard University.
  22. Javidinejad, M., & Islami, S. G. (2022). Measuring and evaluating factors affecting the nurturing and emergence of creativity in architecture, in the view of Architects & Design Professionals. Creative City Design5(2), 11-23.
  23. Daemei, A. B., & Safari, H. (2018). Factors affecting creativity in the architectural education process based on computer-aided design. Frontiers of Architectural Research7(1), 100-106.
  24. Farmahini, R., & Shahmirzadi, M. N. (2024). Application Of the Physical Components of Educational Corridors in Promoting the Creativity of Architecture Expert Students with An Emphasis on Experimental Designs. Creative City Design7(4), 94-106.
  25. Sudha, B., & Premkumar, K. (2025). Influence of cognitive, affective-conative resources toward creativity in the realm of architecture ‘a latent variable model for indicators of creativity’. International Journal of Design Creativity and Innovation, 1-27.
  26. Totonsiz, M. M., Bavar, C., Piri, S., & Ziabakhsh, N. (2024). Examining the Components of Teaching Creativity in Architecture with an Emphasis on Semiotics. International Journal of Applied Arts Studies (IJAPAS)9(2), 61-78.
  27. Amro, D. K., & Dawoud, H. (2024). Influencing factors of spatial ability for architecture and interior design students: a fuzzy DEMATEL and interpretive structural model. Buildings14(9), 2934.