هویت سیاسی و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران: چارچوبی سازه‌انگارانه برای تبیین رابطه

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
رضا کیانی گلشویی 1
سید محسن آل سید غفور 2
حامد محقق نیا 3
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم سیاسی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
2 دانشیار گروه علوم سیاسی،دانشکده حقوق و علوم سیاسی،دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز،ایران.
3 گروه علوم سیاسی، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
10.22034/he.2026.548241.1142
چکیده
هویت سیاسی به عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در نظریه سازه‌انگاری، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌دهی به جهت‌گیری سیاست خارجی دولت‌ها ایفا می‌کند. این مقاله با هدف تدوین یک چهارچوب تحلیلی سازه‌انگارانه برای تبیین چگونگی تأثیر هویت سیاسی بر سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نگاشته شده است. این پژوهش با روش کتابخانه‌ای و با بهره‌گیری از مفروضات بنیادین سازه‌انگاری (به ویژه آرای الکساندر ونت) شامل ساختارهای بین‌الاذهانی، هویت به عنوان تعیین‌کننده منافع، رابطه دیالکتیکی کنشگر و ساختار، غیریت‌سازی و اولویت‌بندی مؤلفه‌های هویتی، به تحلیل رابطه هویت و سیاست خارجی پرداخته است. داده‌ها از منابع معتبر فارسی و لاتین شامل کتب تخصصی، مقالات علمی-پژوهشی، اسناد بالادستی و بیانات مقامات گردآوری شده است. هویت سیاسی ایران از پنج مؤلفه بنیادین تشکیل شده است: اسلام‌گرایی شیعی، ایرانیت، انقلاب‌گرایی، استقلال‌طلبی و نفی سلطه، و عدالت‌خواهی. فرایند «غیریت‌سازی» با «غرب» به عنوان دیگری سلطه‌گر و «اسرائیل» به عنوان دیگری نامشروع، نقش محوری در تعریف «خود» و جهت‌دهی به سیاست خارجی ایران ایفا می‌کند. مکانیسم تأثیر هویت بر سیاست خارجی از طریق سه سطح «تعریف خود و دیگری»، «تعریف منافع ملی» و «مشروعیت‌بخشی به سیاست‌ها» عمل می‌کند. نظریه‌های رئالیستی و لیبرال به دلیل غفلت از متغیرهای غیرمادی، قادر به تبیین کامل سیاست خارجی ایران نیستند. سازه‌انگاری به عنوان «راه سوم» نظری، چارچوبی کارآمد برای تحلیل رفتار خارجی ایران ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که سیاست خارجی نه صرفاً یک «کنش عقلانی»، بلکه یک «کنش هویتی» است.
کلیدواژه‌ها
هویت سیاسی
سازه‌انگاری
سیاست خارجی
جمهوری اسلامی ایران
غیریت‌سازی
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Political Identity in the Foreign Policy of the Islamic Republic of Iran: A Constructivist Analysis

نویسندگان English

Reza Kiani Golshoei 1
Sayed Mohsen Ale Sayedghafur 2
Hamed Mohagheghnia 3
1 PhD Student, Department of Political Science, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
2 Associate Professor of Political Science, Department of Political Science, Faculty of Law and Political Science, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
3 Department of Political Science, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
چکیده English

Political identity, as one of the fundamental concepts in constructivist theory, plays a decisive role in shaping the foreign policy orientation of states. This article aims to develop a constructivist analytical framework to explain how political identity influences the foreign policy of the Islamic Republic of Iran. Using a library-based research method and drawing on the core assumptions of constructivism—particularly the ideas of Alexander Wendt—such as intersubjective structures, identity as a determinant of interests, the dialectical relationship between agent and structure, othering, and the prioritization of identity components, this study analyzes the relationship between identity and foreign policy. Data were collected from authoritative Persian and English sources, including specialized books, peer-reviewed academic articles, high-level policy documents, and official statements. The findings indicate that Iran’s political identity consists of five fundamental components: Shi’a Islamism, Iranian nationalism, revolutionaryism, independence-seeking and anti-domination, and justice-orientation. The process of “othering,” with the “West” as the hegemonic Other and “Israel” as the illegitimate Other, plays a central role in defining the Self and shaping Iran’s foreign policy orientation. The mechanism through which identity influences foreign policy operates at three levels: defining the Self and the Other, defining national interests, and legitimizing policies. realist and liberal theories, due to their neglect of non-material variables, are unable to fully explain Iran’s foreign policy. Constructivism, as a theoretical “third way,” provides an effective framework for analyzing Iran’s external behavior and demonstrates that foreign policy is not merely a “rational action,” but also an “identity-based action.”

کلیدواژه‌ها English

Political Identity
Constructivism
Foreign Policy
Islamic Republic of Iran
Othering
1.       آدلر، امانوئل. (۱۳۷۶). سازه‌انگاری در روابط بین‌الملل. فصلنامه مطالعات راهبردی، ۳(3)، ۳۱۹-۳۶۳.
2.       ادیبی، محسن؛ توسلی رکن‌آبادی، مجید؛ تقوی، سید محمدعلی. (۱۳۹۸). بازنمایی غرب در گفتمان امام خمینی و تداوم تأثیر آن بر سیاست خارجی ایران. فصلنامه پژوهش‌های راهبردی سیاست، ۸(28)، ۹۵-۱۲۲.
3.       الگار، ح. (۱۹۹۱). نیروهای مذهبی در ایران قرن هجدهم و نوزدهم. در پ. آوری، ج. ر. ج. همبلی و ک. ملویل (ویراستاران)، تاریخ کمبریج ایران (ج. ۷، صص. ۷۰۵-۷۳۱). کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج.
4.       انصاری، علی‌اکبر. (۱۳۹۰). هویت ایرانی در بستر تاریخ. فصلنامه مطالعات ملی، ۱۲(46)، ۳۵-۶۰.
5.       تقی‌آبادی، احمد. (۱۴۰۲). هویت ایرانی: مفهوم‌شناسی و مؤلفه‌ها. فصلنامه مطالعات ملی، ۲۴(93)، ۴۵-۷۰.
6.       خامنه‌ای، سید علی. (۱۳۹۷). بیانیه گام دوم انقلاب. قابل دسترسی در پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر مقام معظم رهبری.
7.       دهقانی فیروزآبادی، سید جلال.(1396).سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. تهران: سمت.
8.       راد، ع. (۲۰۲۲). جمهوری اسلامی و فرهنگ مقاومت آن. در دولت مقاومت (صص. ۵۳-۹۷). کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج.
9.       قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (۱۳۵۸، بازنگری ۱۳۶۸). تهران: انتشارات مجلس شورای اسلامی.
10.     قهرمان‌پور، رحمان. (۱۳۸۳). سازه‌انگاری: از سیاست بین‌الملل تا سیاست خارجی. فصلنامه مطالعات راهبردی، ۷(24)، ۲۹۹-۳۱۸.
11.     کریمی‌فرد، حسین.(1396). سیاست خارجی ایران در دوره ۱۳۹۲-۱۳۳۲. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
12.     کیان، آ. (۲۰۲۴). دولت-ملت و (باز)ساخت روابط دینی، قومی و جنسیتی. مطالعات ایرانی، ۵۷(1)، ۱-۲۴.
13.     متقی، ابراهیم و کاظمی، حسین. (۱۳۸۶). سازه‌انگاری، هویت، زبان و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه سیاست، ۳۷(4)، ۲۰۹-۲۳۸.
14.     نبوی، س. م. ک.، حاتمی، م.، و بخشایش اردستانی، ا. (۲۰۲۵). مؤلفه‌های هویت ملی ایرانی اسلامی با نقدی بر دیدگاه میرزا ملکم خان. جامعه‌شناسی سیاسی انقلاب اسلامی، ۶(1)، ۷-۳۰.
15.     ونت، الکساندر. (۱۹۹۲). آنارشی همان چیزی است که دولت‌ها از آن می‌سازند: برساخت اجتماعی سیاست قدرت. سازمان بین‌الملل، ۴۶(2)، ۳۹۱-۴۲۵.
16.     ونت، الکساندر. (۱۹۹۸). در باب ساخت و علیت در روابط بین‌الملل. مرور مطالعات بین‌الملل، ۲۴(5) ۱۰۱-۱۱۷.
17.     ونت، الکساندر.(1999). نظریه اجتماعی سیاست بین‌الملل. کمبریج: انتشارات دانشگاه کمبریج.
 
18.     Acharya, A. (2004). How ideas spread: Whose norms matter? Norm localization and institutional change in Asian regionalism. International Organization, 58(2), 239-275.
19.     Adler, E. (1997). Seizing the middle ground: Constructivism in world politics. European Journal of International Relations, 3(3), 319-363.
20.     Al Majalla. (2024). How Iran sees the 'New Middle East'. Al Majalla.
21.     Finnemore, M., & Sikkink, K. (1998). International norm dynamics and political change. International Organization, 52(4), 887-917.
22.     Gaddis, J. L. (1992/1993). International relations theory and the end of the Cold War. International Security, 17(3), 5-58.
23.     Hindustan Times. (2026). Iran at the crossroads of history and theology. Hindustan Times.
24.     Katzenstein, P. J. (Ed.). (1996). The culture of national security: Norms and identity in world politics. New York: Columbia University Press.
25.     Koslowski, R., & Kratochwil, F. V. (1994). Understanding change in international politics: The Soviet empire’s demise and the international system. International Organization, 48(2), 215-247.
26.     Lebow, R. N. (1994). The long peace, the end of the cold war, and the failure of realism. In R. N. Lebow & T. Risse-Kappen (Eds.), International relations theory and the end of the Cold War (pp. 23-56). New York: Columbia University Press.
27.     McCourt, D. M. (2022). Identity. In Oxford research encyclopedia of international studies. Oxford: Oxford University Press.
28.     Mearsheimer, J. J. (1990). Back to the future: Instability in Europe after the Cold War. International Security, 15(1), 5-56.
29.     Smith, S. (1995). The self-images of a discipline: A genealogy of international relations theory. In K. Booth & S. Smith (Eds.), International relations theory today (pp. 1-37). Cambridge: Polity Press.
30.     Tehran Times. (2025). Iran and the civilizational discourse of Islam. Tehran Times, December 13, 2025.
31.     Wendt, A. (1992). Anarchy is what states make of it: The social construction of power politics. International Organization, 46(2), 391-425.
32.     Wendt, A. (1998). On constitution and causation in international relations. Review of International Studies, 24(5), 101-117.
33.     Wendt, A. (1999). Social theory of international politics. Cambridge: Cambridge University Press.
34.     Wiener, A. (2009). The dual quality of norms. In The invisible constitution of politics: Contested norms and international encounters (pp. 37-58). Cambridge: Cambridge University Press.
اکولوژی انسانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 21 خرداد 1405