سیر تحول ویژگی‌های فضایی و ساختاری گنبد در تاریخ معماری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
کارشناسى ارشد معمارى، دانشگاه غیر انتفاعى خاتم، تهران، ایران.
چکیده
یکی از مهم‌ترین و برجسته‌ترین عناصر معماری ایرانی، پوشش سقف‌ها به‌ویژه گنبدها است. ساخت گنبد در ایران ریشه‌ای کهن داشته و به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد و در دوره‌های اسلامی با پیشرفت چشمگیری همراه بوده است. هندسه، ریاضیات و ظهور ابزارهای نوین در طول تاریخ، تأثیر مستقیمی بر تکامل فرم، ساختار و ساخت گنبد داشته است. این مقاله با هدف بررسی سیر تحول تاریخی گنبد به‌عنوان عنصر کلیدی معماری ایران، جایگاه آن در معماری اسلامی، دسته‌بندی انواع گنبد و قوس‌ها، به تحلیل ویژگی‌های فضایی و ساختاری این عنصر می‌پردازد. گنبدهای دوره اشکانی عمدتاً مدور و از نوع مازه‌دار با ارتفاعی بیشتر از شعاع پایه بودند. در دوره ساسانی، قوس‌ها شامل انواع هلوچین، نعلی (نعل‌اسبی)، مازه‌دار، بیضوی ساسانی و تخم‌مرغی بودند که فاقد تیزگی بوده و باربری بالایی داشتند. در قرون اولیه اسلامی، قوس‌های هلوچین (کند و تند) و سپس جناغی رواج یافت و در دوره‌های بعدی به‌ویژه تیموری و صفوی، قوس‌های تیز باربر و تیز تزئینی مورد استفاده قرار گرفت. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تحولات هندسه و ریاضیات، عامل اصلی پیشرفت یا افول ویژگی‌های ساختاری گنبد در تاریخ معماری ایران بوده و می‌تواند مبنایی برای پژوهش‌های آینده در این حوزه قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Evolution of Spatial and Structural Characteristics of Domes in the History of Iranian Architecture

نویسنده English

Seyyed Meysam Siahpush
M.A in Architecture, Khatam Non-Profit University, Tehran, Iran.
چکیده English

One of the most important and prominent elements of Iranian architecture is the roofing system, particularly domes. The construction of domes in Iran has ancient roots dating back to the pre-Islamic era and experienced remarkable progress during the Islamic periods. Geometry, mathematics, and the emergence of new tools throughout history have had a direct impact on the evolution of the form, structure, and construction of domes. This article aims to examine the historical evolution of the dome as a key element of Iranian architecture, its position in Islamic architecture, and the classification of various types of domes and arches. It analyzes the spatial and structural characteristics of this element. Domes from the Parthian period were generally circular and of the ribbed type (mazeh-dar), with a height greater than the radius of the base. In the Sasanian period, the arches included various types such as horseshoe, semi-circular (hilochiin), ribbed, Sasanian elliptical, and egg-shaped arches, which lacked pointed tips and possessed high load-bearing capacity. In the early Islamic centuries, slow and fast horseshoe arches, followed by pointed arches, became prevalent. In later periods, especially during the Timurid and Safavid eras, pointed load-bearing and decorative pointed arches were commonly used. The findings of the study indicate that developments in geometry and mathematics have been the main factors in the advancement or decline of the structural characteristics of domes in the history of Iranian architecture and can serve as a foundation for future research in this field.

کلیدواژه‌ها English

Dome
Structural Characteristics
Spatial Characteristics
Iranian Architecture
 
1.      انیران، میرموسی،  ترابی,زهره و آزاد، میترا . (1402). ارزش ناملموس نیارش میراث جهانی گنبد سلطانیه. مطالعات هنر اسلامی، 20(50)، 59-77. doi: 10.22034/ias.2023.404966.2232
2.      بروگ، اریک. (1387). نقوش هندسی اسلامی (بهروز ذبیحیان، مترجم). تهران: نشر مازیار.
3.      پوپ، آرتور آپهام. (1373). معماری ایران (غلامحسین صدری افشار، مترجم). تهران: فرهنگان.
4.      پوپ، آرتور اپهام. (1388). معماری ایران. تهران: انتشارات سمیرا.
5.      پیرنیا، محمدکریم، و زهره بزرگمهری. (1373). چفدها و تاق‌ها. مجله اثر، 24.
6.      پیرنیا، محمدکریم، و زهره بزرگمهری. (1370). گنبد در معماری ایران. مجله اثر، 20.
7.      پیرنیا، محمدکریم. (1352). ارمغان‌های ایران به جهان معماری گنبد. هنر و مردم.
8.      تجویدی، اکبر. (1350). تداوم در معماری ایران. هنر و مردم، 111.
9.      تقوایی، ویدا. (1385). بازخوانی مراتب وجودی؛ با رجوع به هندسه و زیبایی در معماری عصر صفوی [رساله دکتری، دانشگاه تهران، پردیس هنرهای زیبا، دانشکده معماری].
10.  تهرانی، فرهاد، مهدی‌زاده سراج، فاطمه، و ولی‌بیگ‌زاده، نیما. (1390). به‌کارگیری مثلث‌های هنجار در محاسبات ریاضی و پیاده‌سازی هندسه در ساخت و اجرای معماری سنتی ایران. نشریه مرمت، آثار و بافت‌های تاریخی و فرهنگی، 1(دوفصلنامه)، 15-26.
11.  حاجی‌امینی، محدثه. (1390). تفسیر دیجیتال هندسه سنتی معماری اسلامی-ایرانی؛ طراحی مرکز نمایشگاهی هنرهای اسلامی [رساله کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، پردیس هنرهای زیبا، دانشکده معماری].
12.  خدادادی، آناهیتا، هشیار، نوشین، گلابچی، محمود، و بزرگمهری، زهره. (1390). تاشه‌پردازی گنبدهای ایرانی. سومین همایش ملی سازه‌های فضاکار، تهران: دانشگاه تهران.
13.  خواجه‌نوری، الهام، فلامکی، محمدمنصور، و کبودرآهنگی، مینا. (1396). چگونگی‌های شکل‌گیری و تکامل آجر در معماری ایرانی (ساختار فیزیکی- شیمیایی آجرها). https://civilica.com/doc/643975
14.  خوارزمی، مهسا، و افهمی، رضا. (1389). هندسه کاربردی در تزئینات آثار معماری ایران قبل از اسلام. کتاب ماه علوم و فنون، شماره ویژه‌نامه معماری اسلامی، 8-13.
15.  خیری، علی. (1389). قوس معماری ایرانی-اسلامی در مفتاح‌الحساب غیاث‌الدین کاشانی. کتاب ماه علوم و فنون، شماره ویژه‌نامه معماری اسلامی، 28-34.
16.  رسولی، هوشنگ. (1386). تاریخچه و شیوه‌های معماری در ایران. تهران: پشوتن.
17.  زمانی، عباس. (1363). گنبد دوپوش تزئینی در آثار تاریخی اسلامی ایران. در آسیه جوادی (تدوین)، معماری ایران (صص. 845-853). تهران: انتشارات مجرد.
18.  زمرشیدی، حسین. (1389). گنبد و عناصر طاقی ایران. تهران: نشر زمان.
19.  عطارزادگان، نرگس. (1389). بررسی روش‌های ابوالوفا بوزجانی درباره تقسیم و ترکیب مربع‌ها. کتاب ماه علوم و فنون، شماره ویژه‌نامه معماری اسلامی، 3-7.
20.  قبادیان، وحید. (1385). بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
21.  کاشانی، غیاث‌الدین جمشید. (1366). رساله طاق و ازج (سید علیرضا جذبی، مترجم). تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران (سروش).
22.  گدار، آندره، و گدار، یدا. (1390). طاق و قوس در معماری ایرانی (حمید قراگوزگلو و سعید صائمی، مترجمان). تهران: نشر مدیران امروز.
23.  لرزاده، حسین. (1384). احیای هنرهای از یادرفته: مبانی معماری سنتی در ایران، به روایت استاد حسین لرزاده (ویرایش دوم؛ مهناز رئیس‌زاده و حسین مفید، تدوین‌کنندگان). تهران: انتشارات مولی
24.   مریم محمدی، جواد نیستانی، سید مهدی موسوی کوهپر، علیرضا هژبری نوبری، (1390). مطالعه ی گونه شناسی، عناصر و اجزای معماری ایران در دوره ساسانی، نشریه پژوهش های باستان شناسی ایران، 1(1)، 83. magiran.com/p1237159
25.  معماریان، غلامحسین. (1367). نیارش سازه‌های طاقی در معماری اسلامی ایران (جلد 1). تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی دانشگاه علم و صنعت.
26.  میرابوالقاسمی، سیدمحمدتقی، و باقری، محمد. (1382). رساله عبدالرحمان صوفی درباره هندسه پرگاری. مجله تاریخ علم، شماره 1، 89-124.
27.  مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی. (1382). نقش عجب: مجموعه نقشه‌های بناهای تاریخی ایران (جلد 1). تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور (پژوهشگاه).
28.  نجیب‌اُغلو، گل‌رو. (1379). هندسه و تزئین در معماری اسلامی (مهرداد قیومی بیدهندی، مترجم). تهران: انتشارات روزنه.
29.  نصر، سید حسین. (1375). هنر و معنویت اسلامی (رحیم قاسمیان، مترجم). تهران: دفتر مطالعات دینی هنر.
30.  نیستانی، جواد. (1384). سابقه ترسیم نقشه و کاربرد هندسه و حساب در معماری اسلامی (از سده‌های نخستین اسلامی تا اواسط قرن نهم ه.ق.). پیک نور- علوم انسانی، شماره فصلنامه پژوهشی-آموزشی-اطلاع‌رسانی، 42-49.
31.  مهرپویا، جمشید (تدوین). (1371). هندسه در معماری. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
32.   Critchlow, keith. Islamic patterns: an analytical and cosmological approach/ Keith Critchlow. New York: Schocken Books, 1976
33.   El-said, Issam, and Asye Parman. Geometric Concepts in Islamic Art. London: Interlink Publication, 1991.
34.   Abowardah, E. (2025). Socio-Cultural Sustainability in Contemporary Saudi Architecture: Blending Tradition and Modernity to Shape the Saudi Identity. Buildings, 15(24), 4531. https://doi.org/10.3390/buildings15244531