بازاندیشی توسعه در مناطق چندفرهنگیِ غنی از منابع: الگویی مبتنی بر گلوکالیزیشن و سرمایه فرهنگی-قومی (مطالعه موردی: خوزستان)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
محمد نبهان 1
مهرداد نوابخش 2
عاصمه قاسمی 2
1 دانشجوی دکتری، گروه علوم اجتماعی- جامعه شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 گروه علوم اجتماعی- جامعه شناسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/he.2026.530280.1115
چکیده
استان خوزستان، با وجود برخورداری از بخش عمده‌ای از منابع نفت و گاز ایران و نقش راهبردی در اقتصاد ملی، همچنان با چالش‌های مزمن توسعه‌ای از جمله بیکاری، فقر چندبعدی، نابرابری‌های منطقه‌ای و درون‌قومی و تنش‌های اجتماعی-فرهنگی مواجه است. اگرچه این وضعیت در ادبیات توسعه عمدتاً در چارچوب نظریه «نفرین منابع» تبیین شده است، رویکردهای موجود کمتر به ظرفیت‌های درون‌زای فرهنگی و قومی و نقش پیوند هم‌زمان این ظرفیت‌ها با فرصت‌های فرامحلی در طراحی الگوهای توسعه منطقه‌ای توجه کرده‌اند. پژوهش حاضر با هدف ارائه یک مدل توسعه اجتماعی-اقتصادی برای مناطق چندفرهنگی غنی از منابع، چارچوبی مفهومی مبتنی بر تلفیق سرمایه فرهنگی-قومی و رویکرد گلوکالیزیشن ارائه می‌کند. این پژوهش با رویکردی کیفی و توسعه مدل انجام شده است. داده‌ها از طریق تحلیل نظام‌مند اسناد و ۳۶ مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با نخبگان دانشگاهی، مدیران اجرایی و فعالان محلی گردآوری و با بهره‌گیری از نظریه داده‌بنیاد تحلیل شدند. مدل استخراج‌شده نیز به‌منظور افزایش انسجام مفهومی و اعتبار ساختاری، طی چندین مرحله با استفاده از تکنیک دلفی فازی و پنل خبرگان ارزیابی، اصلاح و نهایی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که عقب‌ماندگی توسعه‌ای خوزستان حاصل برهم‌کنش پیچیده عوامل ساختاری، تاریخی، نهادی و اجتماعی است و غلبه بر آن مستلزم گذار از الگوهای متمرکز و منابع‌محور به حکمرانی توسعه‌ای مبتنی بر ظرفیت‌های محلی است. مدل پیشنهادی بر فعال‌سازی سرمایه فرهنگی-قومی، تمرکززدایی نهادی، تنوع‌بخشی هوشمند به اقتصاد منطقه و پیوند هدفمند با فرصت‌های اقتصاد جهانی استوار است و چارچوبی یکپارچه برای بازاندیشی توسعه در مناطق چندفرهنگی غنی از منابع ارائه می‌دهد. این مدل می‌تواند مبنایی نظری و سیاستی برای طراحی راهبردهای توسعه فراگیر، تقویت انسجام اجتماعی و کاهش نابرابری‌های منطقه‌ای در خوزستان و سایر مناطق چندفرهنگی دارای ویژگی‌های مشابه فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
توسعه منطقه‌ای
نفرین منابع
سرمایه فرهنگی- قومی
گلوکالیزیشن
توسعه اجتماعی
موضوعات

عنوان مقاله English

Rethinking Development in Resource-Rich Multicultural Regions: Toward a Glocal Development Model Grounded in Cultural–Ethnic Capital Evidence from Khuzestan, Iran

نویسندگان English

Mohammad Nabhan 1
Mehrdad Navabakhsh 2
Asemeh Ghasemi 2
1 Ph.D. Student, Department of Social Sciences-Sociology, SR.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Department of Social Sciences-Sociology, SR.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

Despite accounting for a substantial share of Iran's oil and gas resources and playing a strategic role in the national economy, Khuzestan Province continues to experience persistent development challenges, including unemployment, multidimensional poverty, intra- and inter-regional inequalities, and socio-cultural tensions. Although these conditions have largely been interpreted through the lens of the resource curse, existing development approaches have paid limited attention to endogenous cultural and ethnic capacities and to the integration of local assets with global opportunities in regional development strategies. Addressing this gap, the present study develops a socio-economic development model for resource-rich multicultural regions by integrating cultural–ethnic capital with the glocalization approach. This study adopts a qualitative, model-building research design. Data were collected through a systematic document analysis and 36 semi-structured interviews with academic experts, public administrators, and local stakeholders, and were analysed using Grounded Theory. The resulting conceptual model was subsequently refined and validated through multiple rounds of the Fuzzy Delphi technique with an expert panel to enhance its conceptual coherence and structural validity. The findings reveal that Khuzestan's developmental underperformance stems from the complex interaction of structural, historical, institutional, and socio-cultural factors rather than from resource abundance alone. The proposed model highlights the strategic role of cultural–ethnic capital, institutional decentralization, smart economic diversification, and the effective integration of local capacities with global economic opportunities as interdependent pillars of sustainable regional development. By providing an integrated analytical framework, the model offers both theoretical and policy-oriented insights for rethinking development in resource-rich multicultural regions. It may also inform the design of more inclusive and context-sensitive development strategies aimed at strengthening social cohesion and reducing regional inequalities in Khuzestan and other multicultural regions with comparable socio-economic characteristics.

کلیدواژه‌ها English

Regional Development
Resource Curse
Ethno-Cultural Capital
Social development
1.      براهامیان، یرواند. (۲۰۰۸). تاریخ معاصر ایران. ترجمه فؤاد گودرزی، تهران: نشر نی.
2.      اباذری، یوسف. (۱۴۰۰). نقد مکتب نیاوران و ضرورت بازگشت به امر ملی. مجموعه مقالات همایش توسعه در ایران.
3.      عباسی، ا.، تیمورنژاد، ک.، و یاراحمدی، م. (۱۴۰۳). طراحی و ارائه مدل توسعه عدالت اجتماعی در خط‌مشی ملی در راستای برنامه‌ریزی منطقه‌ای: مطالعه موردی وزارت امور اقتصادی و دارایی. فصلنامه جغرافیا (برنامه‌ریزی منطقه‌ای)، ۱۳(۵۳)، ۷۵-۹۲.
4.      عبدلی، ناهید. (۱۴۰۲). طراحی الگوی توسعه‌ی اقتصادی-اجتماعی ایران با رهیافت فراترکیب. حکمرانی و توسعه، ۲(۲)، ۵۵-۹۶.
5.      کاتوزیان، محمدعلی. (۱۳۸۷). جامعه کوتاه‌مدت: نظریه‌ای درباره توسعه‌نیافتگی تاریخی ایران. ترجمه عبدالله کوثری، تهران: نشر مرکز.
6.      قنبری برزیان، علی. (۱۴۰۲). عوامل مؤثر بر برجستگی هویت قومی در میان اعراب خوزستان (یک نظریه‌ی زمینه‌ای). مطالعات جامعه‌شناختی (نامه علوم اجتماعی سابق)، ۳۰(۱)، ۳۱۳-۳۳۳.
7.      رزاقی، احمد. (۱۳۹۰). اقتصاد ایران. تهران: انتشارات ناهید.
8.      سریع‌القلم، محمود. (۱۳۸۹). عقلانیت و آینده توسعه‌یافتگی ایران. تهران: فرزان روز.
9.      ترکّی، حسین، پارسای، رضا. (۱۴۰۲). آینده‌پژوهی قومیت‌گرایی و تأثیر آن بر امنیت جمهوری اسلامی ایران (مورد مطالعه: قومیت عرب). مطالعات بنیادین و کاربردی جهان اسلام، ۵(۲)، ۱-۲۶.
10.   فراستخواه، مقصود. (۱۴۰۱). توسعه به‌عنوان شوق و فرآیند درونی. سخنرانی‌ها و مقالات منتشرشده در نشریات تخصصی.
11.   Anderson, T., & Blackman, A. (2004). Resource wealth and economic development. Journal of Development Economics, 73(1), 1–25.
12.   Bahce, S., Kocer, M., & Kirdar, M. G. (2020). Ethnic identity and economic welfare. Labour Economics, 70(101977). https://doi.org/10.1016/j.labeco.2021.101977
13.   Bixby, L. E., Johnson, L. B., & Parish, S. L. (2023). Intersectional inequalities: How socioeconomic well-being differs at the intersection of disability, gender, race-ethnicity, and age. Social Science & Medicine, 351(116766). https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2024.116766
14.   Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. Richardson (Ed.), Handbook of Theory and Research for the Sociology of Education (pp. 241–258). Greenwood.
15.   Dehri, R. J. S., Kumar, S., Gupta, S., & Sharda, A. (2023). Cultural diversity: A driving force for economic growth—Under what conditions? Journal of Policy Modeling, 46(2), 855-880. https://doi.org/10.1080/08985626.2023.2287147
16.   Gradstein, M., Nese, F., & Sarid, A. (2020). Cultural traits, income inequality, and ethnic differences. Journal of Macroeconomics, 73(103212). https://doi.org/10.1016/j.jmacro.2021.103212
17.   Karshenas, M., & Hakimian, H. (2005). The Economic Development of Iran: From the Qajar Era to the Present. Routledge.
18.   Keddie, N. R. (2003). Modern Iran: Roots and Results of Revolution. Yale University Press.
19.   Parsons, T. (1951). The Social System. The Free Press.
20.   Price-Adams, D. (2018). Oil and Development in the Middle East. Oxford University Press.
21.   Putnam, R. D. (1993). Making democracy work: Civic traditions in modern Italy. Princeton University Press.
22.   Robertson, R. (1995). Glocalization: Time-space and homogeneity-heterogeneity. In M. Featherstone, S. Lash, & R. Robertson (Eds.).
23.   Sachs, J., & Warner, A. (2001). The curse of natural resources. European Economic Review, 45(4–6), 827–838.
24.   Yang, J., Wang, Q., & Li, P. (2021). Economic development, social integration, and the subjective well-being of residents in the western regions of China: based on the perspective of multi-ethnic China. International Journal of Anthropology and Ethnology, 5(3). https://doi.org/10.1186/s41257-021-00044-
اکولوژی انسانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 شهریور 1405