تبیین تزیینات و آرایه های به کار رفته در خانه های قاجاری تبریز به منظور بکارگیری در آموزش طراحی برای خانه های امروزی(نمونه موردی خانه مشروطه، حریری و علی مسیو)

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری معماری، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی، شبستر، ایران.
2 دانشیار گروه معماری، واحد شبستر، دانشگاه آزاد اسلامی ، شبستر، ایران.
چکیده
این تحقیق به بررسی تزیینات و آرایه‌های معماری خانه‌های قاجاری تبریز پرداخته است تا مفاهیم و الگوهایی برای استفاده در طراحی خانه‌های مسکونی معاصر استخراج کند. هدف اصلی این تحقیق، تحلیل و شناسایی تزیینات به‌کار رفته در خانه‌های قاجاری تبریز و کاربرد آن‌ها در آموزش طراحی خانه‌های امروزی است. روش تحقیق از نوع کیفی و مبتنی بر تحلیل محتوا بوده است. برای تحلیل داده‌ها از روش کدگذاری باز استفاده شده است که از طریق آن مفاهیم و مقوله‌های کلیدی شناسایی گردید. داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۰ نفر از خبرگان جمع‌آوری شد و سه خانه قاجاری تبریز (خانه‌های مشروطه، حریری، علی‌مسیو) به‌عنوان نمونه‌های موردی مورد بررسی قرار گرفتند تحلیل ها با نرم افزار Maxqda انجام گرفت. در این تحقیق، پس از پیاده‌سازی و تحلیل داده‌ها، ۳ مولفه اصلی شامل زیبایی‌شناسی، عملکردی و حس مکان شناسایی شدند که هرکدام شامل ۱۳ شاخص و ۲۹ زیرشاخص بودند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهند که تزیینات و آرایه‌های به‌کار رفته در این خانه‌ها، مانند گچ‌بری، آینه‌کاری، کاشی‌کاری و منبت‌کاری، تأثیر زیادی در شکل‌دهی به هویت معماری و تقویت حس مکان دارند. این تزیینات علاوه بر زیبایی‌شناسی، در بهبود عملکرد فضاها و ایجاد ارتباط معنوی با محیط تأثیرگذار هستند و می‌توانند در طراحی خانه‌های معاصر نیز مورد استفاده قرار گیرند. در نهایت نتایج تحقیق نشان داد که تزیینات و آرایه‌های خانه‌های قاجاری تبریز نه تنها از منظر زیبایی‌شناسی بلکه از لحاظ عملکردی نیز در طراحی فضاها اهمیت دارند و می‌توانند به‌عنوان الگوهایی برای طراحی خانه‌های معاصر در جهت حفظ هویت تاریخی و فرهنگی استفاده شوند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Explanation of the Decorations and Ornamentation's Used in Qajar Houses of Tabriz for Application in Contemporary Residential Design Education (Case Study: Mashroota, Hariri, and Ali Missieu Houses)

نویسندگان English

Sahar Shafiee 1
Mehrvash Kazemi Shishavan 2
1 PhD student in Architecture, Shabestar Branch, Islamic Azad University, Shabestar, Iran.
2 Associate Professor, Department of Architecture, Shabestar Branch, Islamic Azad University, Shabestar, Iran.
چکیده English

This study examines the decorations and architectural ornaments of Qajar houses in Tabriz in order to extract concepts and patterns for use in the design of contemporary residential homes. The primary objective of this research is to analyze and identify the decorations used in Qajar houses of Tabriz and their applicability in the education of contemporary residential design. The research method is qualitative, based on content analysis. Open coding was used to analyze the data, through which key concepts and categories were identified. Data were collected through semi-structured interviews with 20 experts, and three Qajar houses in Tabriz (the Mashroota, Hariri, and Ali Missieu houses) were selected as case studies. The analysis was performed using Maxqda software. The findings of this study indicate that the decorations and ornamentations used in these houses, such as stucco work, mirror work, tile work, and wood carving, have a significant impact on shaping architectural identity and strengthening the sense of place. These decorations, in addition to their aesthetic value, influence the functionality of spaces and create a spiritual connection with the environment. They can also be utilized in the design of contemporary houses. Ultimately, the results show that the decorations and ornamentations of Qajar houses in Tabriz are important not only from an aesthetic standpoint but also in terms of functionality in space design, and they can serve as models for designing contemporary homes in a way that preserves historical and cultural identity.

کلیدواژه‌ها English

Architectural decorations
Ornamentations of Qajar houses
Contemporary design
Cultural identity
Sense of place
  1. بلالی اسکویی, آزیتا , فرجیان, افسانه و جمالی, یحیی . (1402). نسبت فرم و هندسه تزییناتِ آجریِ جداره‌های حیاط اندرونیِ خانه‌های نیمه دومِ حکومتِ قاجار در تبریز با وضعیت معیشتی مالکین. جامعه شناسی فرهنگ و هنر, 5(3), 34-61.
  2. بلیلان اصل, لیدا , کفاشیان, زهرا , اقبالی, مولود و هاشمی, میرداود . (1398). بررسی تأثیر عکس، تمبر و کارت‌پستال بر دیوارنگاری‌های خانه‌های قاجار تبریز (مطالعه موردی: خانه حریری تبریز). فصلنامه علمی مطالعات فرهنگ - ارتباطات, 20(46), 89-112.
  3. پور مختار, سارا , پاکدل فرد, محمدرضا و ستاری ساربانقلی, حسن . (1402). بازخوانی شاخصه‌های کهن‌الگویی معماری خانه‌های قاجار محلۀ نوبر تبریز. باغ نظر, 20(119), 23-38.
  4. جلالی میلانی، سمیه.، بیتی، حامد.، وندشعاری، علب.، و نژادابراهیمی، احد. (۱۳۹۹). فهم افکار و ذهنیات دخیل در شکل‌گیری جزئیات و آرایه‌های نمای خانه‌های قاجاری (بررسی موردی نمای خانۀ سرخه‌ای). فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، ۷، ۱۸۲–۱۶۵.
  5. چالشگر, پگاه , خاکپور, مژگان و اصغرزاده, علی . (1402). تحلیل تاثیرات توسعه معماری سنتی و غرب در تزئینات معماری خانه‌های قاجاری، مورد مطالعاتی: شهرکرمانشاه در منطقه غرب ایران. معماری و شهرسازی آرمان شهر, 16(43), 133-151.
  6. چالشگر, پگاه, خاکپور, مژگان و اصغرزاده, علی. (1400). ارزیابی توسعه معماری و شهرسازی مدرن‌ در معماری خانه‌های قاجار(مورد شناسی: شهرکرمانشاه در منطقه غرب ایران). جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای, 11(40), 83-108.
  7. ذاکرزاده امیرحسین و قربانی نیا انیسه (1400)، بررسی ابعاد اصالت تزیینات به‌کار رفته درخانه‌های قاجاری و بررسی تأثیر آن بر ارزش فرهنگی این مکان‌ها (نمونه موردی:خانه‌های امام‌جمعه، وثوق‌الدوله و مستوفی‌الممالک شهر تهران) فصلنامه علمی مطالعات میان فرهنگی، 16(48)، 67-94
  8. رخشان, منوچهر , اکوان, محمد و شکری, محمد . (1402). تحلیل نقوش و تزئینات کتیبه های دوره قاجار در نشانه شناسی از منظر رولان بارت باتاکید بر مسجد سپهسالار و عمارت مسعودیه. مطالعات هنر اسلامی, 20(51), 198-213.
  9. رستمی, رامین , سجادزاده, حسن و حقیقی, سعید . (1403). تبیین مدل مفهومی آموزش معماری بر پایۀ شایستگی حرفه‌ای دانش‌آموختگان. صفه, 34(2), 23-40.
  10. زینالی عظیم, علی, فدائی حقی, مهری, علیزاده, امین, جدیری عباسی, محمد , فتحی پور, رضا و شریفی, محمدعلی. (1403). سنجش عوامل موثر در عدم توسعه شهر هوشمند پایدار تبریز. فصلنامه علوم محیطی, 22(3), 427-446.
  11. زینالی عظیم، علی، توکلی مقدم زیبا. (1403). واکاویی بر گونه‌شناسی ساختار معماری مساجد ایرانی در دورۀ معاصر (مورد مطالعه مساجد شهرهای سنندج و اصفهان). مطالعات سیاسی-اجتماعی تاریخ و فرهنگ ایران، 3(3)، 267-286.
  12. سلیمی, اسماعیل و شیخی ملاشاهی, مبارکه . (1402). مطالعه و تحلیل تزیینات معماری مسکونی دورۀ قاجار و پهلوی شهرستان بوکان. نگارینه هنر اسلامی, 10(25), 54-82.
  13. سهرابی جهرمی، امین، ملک نیلوفر، علی‌آبادی، محمد، تقوی‌نژاد، بهاره. (۱۴۰۲). مطالعه تطبیقی آرایه‌های معماری فضای میانسرای خانه‌های اواخر دورۀ قاجار (۱۳۰۴-۱۲۶۰ه.ش) و پهلوی اول شیراز. نشریه علمی مطالعات تطبیقی هنر, ۱۳(۲۶)، ۱۷-۱۰.
  14. فرجی سنبل، ولیزاده نیما، سینگری مریم، بلیلان لیلا (1402). تحلیل زبان الگوی خانه های قاجار تبریز بر اساس نظریه کریستوفر الکساندر(بررسی نمونه های موردی: خانه های امیر نظام گروسی، ختایی و علی مسیو). نشریه علمی مرمت و معماری ایران. ۱۳ (۳۶) :۳۵-۵۴
  15. شیرین دل فاطمه، نژاد ابراهیمی احد. (1403)، تبیین مؤلفه های کالبدی نما در خانه های تاریخی تبریز. مدیریت شهری و روستایی. ۲۳ (۷۴) :۶۸-۸۸
  16. محمدیان, بهرام , اکبری نامدار, شبنم , ابراهیمی اصل, حسن و نجف قلی پور کلانتری, نسیم . (1402). تاثیر عوامل موثر در گسست هویت مسکن معاصر شهر تبریز (مطالعه موردی محله ولیعصر). فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای), 13(ویژه نامه), 159-170
  17. محمدیان, فاطمه , شفیع زاده, اسداله و آذر, علی . (1401). تحلیل مولفه های زیبایی شناسی خانه های دوره قاجار در شهر تبریز. فصلنامه جغرافیا (برنامه ریزی منطقه ای), 12(47), 218-240.
  18. محمدیان, محمدرضا , جمالی, سیروس , طوفان, سحر و پاکدل فرد, محمد رضا . (1402). بازشناسی و تبیین ساختار طراحی Z محور در خانه های تاریخی ایران نمونه موردی: خانه های قاجار تبریز. مطالعات هنر اسلامی, 20(52), 763-783
  19. مدهوشیان نژاد محمد، حدادیان محمدعلی، رازانی مهدی. (1396). مطالعه تطبیقی دیوار‌نگار‌ی‌ در تالارهای شاه‌نشینِ خانه‌ی حریری تبریز و خانه‌ی قوام الدوله‌ی تهران. هنرهای صناعی اسلامی. ۲ (۱) :۳۶-۵۱
  20. مطیعی, بابک , مهدیزاده سراج, فاطمه و میرزاعلی پور, فروغ . (1400). رهیافتی بر طراحی پویا و آفرینش آثار مفهومی (کنکاشی در درس مقدمات طراحی معماری 2). نشریه علمی اندیشه معماری, 5(9), 215-231.
  21. ملکی زاده بهنوش؛ سروش محمدمهدی، مولانایی صلاح الدین، فروتن منوچهر (1400)، مطالعه تطبیقی خانه های سنتی کرمانشاه و سنندج در دوره قاجار و پهلوی، نگرش های نو در جغرافیای انسانی13(3)، 946-966            
  22. مولائی، اصغر . (1403). بازشناسی کوچه‌ باغ ها‌، به عنوان فضاهای شهری هویت مند در تمدن ایرانی. فصلنامه اکولوژی انسانی، 3(8)،625-640.
  23. منصوری, ساجده , ستوده, حسام الدین و تحویلداری, هوبه. (1402). مقایسه عملکرد سبک های یادگیری مختلف از تجربه مصادیق و پیشینه ها در آموزش طراحی معماری. نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی, 28(1), 77-86.
  24. منصوری، ساجده ، ستوده، حسام الدین و تحویلداری، هوبه . (1403). تأثیرآموزش مُدَّرسین به عنوان منبع توصیه بر عملکرد سبک‌های یادگیری در روش‌ آموزش طراحی مبتنی بر پیشینه‌های معماری. فصلنامه اکولوژی انسانی، 3(9)، 695-707.
  25. نعمتی بابایلو, علی و علیپور, نیلوفر . (1401). مطالعۀ طرح و نقوش اُرسی های خانه های قاجاری تبریز در بستر تحولات معماری (نمونۀ موردی خانه های سلماسی، قدکی، مشروطه، حیدرزاده و امیرنظام). پژوهش های باستان شناسی ایران, 12(34), 331-360.
  26. Babazadeh Asbagh, N. (2022). Comparative analysis of Qajar historic houses in Tabriz, Isfahan, Yazd, and Kashan, regarding their architectural forms and elements. In Proceedings of the 5th International Conference of Contemporary Affairs in Architecture and Urbanism (ICCAUA-2022), Alanya HEP University, Alanya, Turkey (p. 586). https://doi.org/10.38027/ICCAUA2022EN0087.
  27. Bahadorani, M. (2023). A pathology study of Qajar-era houses in the city of Amol: Proposing solutions for restoring historical houses. 8th International Congress on Civil Engineering, Architecture and Urban Development, Tehran, Iran. https://doi.org/106.
  28. Boudagh, M., & Ghaemmaghami, P. (2011). The typology of traditional houses in Tabriz. Structural Repairs and Maintenance of Heritage Architecture XII, 118, 87-96. https://doi.org/10.2495/STR110081.
  29. Hatampour Ghiasi, Z. (2020). European architectural effects in Qajar architecture (19th century in Iran) (Unpublished master's thesis). Autonomous University of Barcelona, Department of Art and Musicology.
  30. Sarrafzadeh, A., Sarrafzadeh, A., Didehban, M. & Vasigh, B. (2023), The classification study of Xowun patterns and their naming of Qajar houses in Dezful. City Territ Archit 10, 7. https://doi.org/10.1186/s40410-022-00192-z