تبیین نقش گونه‌های مختلف فضاهای عمومی در ارتقای زیست‌پذیری شهری (موردپژوهی: بخش مرکزی تهران)

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری طراحی‌شهری، گروه شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاداسلامی، تبریز، ایران.
2 دانشیار گروه معماری و شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاداسلامی، تبریز، ایران.
3 استادیار گروه معماری و شهرسازی، واحد ایلخچی، دانشگاه آزاداسلامی، ایلخچی، ایران.
4 دانشیار گروه معماری و شهرسازی، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
چکیده
گونه‌های متنوع فضاهای عمومی به‌عنوان بسترهایی برای تعامل اجتماعی، فراغت شهری و حضور مدنی، نقشی بنیادین در ارتقای زیست‌پذیری شهرها ایفاء می‌کنند. بخش مرکزی تهران با برخورداری از طیف گسترده‌ای از فضاهای عمومی، ازجمله پارک‌ها، پیاده‌راه‌ها، میدان‌ها و فضاهای باز شهری، بستر مناسبی برای بررسی تأثیر این فضاها بر کیفیت زندگی شهری فراهم می‌آورد. این پژوهش با راهبرد بین‌رشته‌ای و روش توصیفی-تحلیلی، به واکاوی نقش گونه‌های مختلف فضاهای عمومی در بهبود ابعاد مختلف زیست‌پذیری شهری پرداخته است. داده‌های پژوهش از طریق روش‌های ترکیبی گردآوری شده است طوری‌که در بخش کمی، با توزیع پرسش‌نامه در میان 364نفر از شهروندان ساکن و حاضر در فضاهای عمومی منتخب و براساس فرمول کوکران، اطلاعات موردنیاز گردآوری گردید. در بخش کیفی، نیز مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با متخصصان حوزه‌های شهری صورت پذیرفت. تحلیل داده‌ها با بهره‌گیری از نرم‌افزارهای اس‌پی‌اس‌اس و آموس، انجام شد. نتایج نشان می‌دهد که گونه‌های مختلف فضاهای عمومی، به‌ویژه آن‌هایی که از طراحی کاربرمحور، دسترسی‌پذیری مناسب و تنوع کارکردی برخوردارند، تأثیر معناداری بر ارتقای مؤلفه‌هایی چون سرزندگی، امنیت، تعامل اجتماعی و رضایت‌مندی از محیط شهری دارند. به‌طورخاص این پژوهش با ارائۀ پیشنهادهایی درراستای بهینه‌سازی طراحی و مدیریت فضاهای عمومی، بر اهمیت این فضاها در ارتقای زیست‌پذیری و کیفیت زندگی در بافت مرکزی کلان‌شهر تهران تأکید می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Explaining The Role Of Different Types Of Public Spaces In Enhancing Urban Livability (Case Study: Central District Of Tehran)

نویسندگان English

Amir Hamed Saeidi 1
Arash Saghafi Asl 2
Masoud Haqlesan 3
Mohammadreza Pakdel Fard 4
1 PhD Candidate in Urban Design, Department of Urban Planning, Ta.C., Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Architecture and Urban Planning, Ta.C., Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Architecture and Urban Planning, Ilk.C., Islamic Azad University, Ilkhchi, Iran.
4 Associate Professor, Department of Architecture and Urban Planning, Ta.C., Islamic Azad University, Tabriz, Iran
چکیده English

Public spaces, in their various typologies, constitute critical infrastructures for fostering social interaction, urban leisure, and civic participation, thereby serving as foundational components in advancing urban livability. The central district of Tehran—characterized by a rich mosaic of public spatial forms such as parks, pedestrian zones, squares, and urban open spaces—provides a compelling case for investigating the spatial and functional dynamics of livability enhancement. This research, grounded in an interdisciplinary framework and employing a descriptive-analytical methodology, explores the extent to which different categories of public spaces contribute to the multidimensional construct of urban livability. Utilizing a mixed-methods approach, the study integrates quantitative data—collected via structured questionnaires distributed among 364 users and residents of selected public spaces (sample size determined through Cochran’s formula)—with qualitative insights derived from semi-structured interviews conducted with domain experts. Analytical procedures were executed using SPSS and AMOS software. The empirical results highlight that public spaces with user-oriented design principles, high spatial accessibility, and functional versatility exert statistically significant effects on key livability indicators, including vibrancy, perceived safety, social cohesion, and environmental satisfaction. The study concludes by articulating strategic recommendations for the design and governance of public spaces, emphasizing their pivotal role in reinforcing urban livability and improving the experiential quality of life in the dense core of megacities such as Tehran.

کلیدواژه‌ها English

Public Spaces
Quality of life
Livability
Central District Of Tehran
  1. حیدری، امیرحسین. حکیمیان، پانته‌آ. گلکار، کوروش. (1401). تدوین مدلی برای ارزیابی عمومیت فضاهای شهری. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی-دانش‌شهرسازی، 84-67.
  2. دبدبه، محمد. ثقفی‌اصل، آرش. باقری صیقلانی، بیتا. زینالی، محمد. (1403). طراحی الگوی چارچوب تحلیلی در فراهم‌سازی شهر آینده‌نگر با رویکرد تبیینی؛ مبتنی‌بر محیط‌فرهنگی جامعه‌محور (گسترۀ واکاوی: کلان‌شهر تهران بزرگ). دوفصلنامۀ علمی‌پژوهشی-مطالعات بین‌رشته‌ای در تعالی معماری و شهرسازی، دورۀ 3، شمارۀ 2، 235-213.
  3. رحیم‌زاد مدنی، کاوه. رفیعیان، مجتبی. داداش‌پور، هاشم. (1400). تحلیل فضایی دسترسی‌پذیری گروه‌های آسیب‌پذیر به خدمات عمومی با رویکرد شهر فراگیر (مطالعۀ موردی: کلان‌شهر تهران). فصلنامۀ علمی‌پژوهشی-پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، دورۀ 9، شمارۀ 1، 117-93.
  4. زارع، الهام. ثقفی‌اصل، آرش. فریدی‌ثانی، مهسا. (1400). تحلیل زیست‌پذیری در بخش مرکزی شهر تهران (موردمطالعه: منطقۀ 12). فصلنامۀ علمی‌پژوهشی-مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی (چشم‌انداز جغرافیایی)، دورۀ 16، شمارۀ 4؛ (پیاپی 57)، 821-799.
  5. سعیدی، امیرحامد. ثقفی‌اصل، آرش. حق‌لسان، مسعود. پاکدل‌فرد، محمدرضا. (1403). بررسی پیوند میان گونه‌های فضاهای عمومی و زیست‌پذیری (موردپژوهی: کلان‌شهر تهران). کنفرانس بین‌المللی سالانۀ معماری، شهرسازی، هنر، طراحی صنعتی، ساخت و فناوری حکمت بنیان، تبریز-ایران، 12-1.
  6. سلیمانی مهرنجانی، محمد. تولایی، سیمین. رفیعیان، مجتبی. زنگانه، احمد. خزائی‌نژاد، فروغ. (1395). زیست‌پذیری شهری: مفهوم، اصول، ابعاد و شاخص‌ها. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی-پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، دورۀ 4، شمارۀ 1، 50-27.
  7. شاملو، شبنم. نقی‌زاده، محمد. حبیب، فرح. (1397). واکاوی رویکردها و زمینه‌های نظری و تدوین چارچوب مفهومی منظر شهر. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی-معماری و شهرسازی آرمانشهر، دورۀ 11، شمارۀ 23، 209-197.
  8. شجاعی، دلارام. پرتوی، پروین. (1394). عوامل مؤثر بر ایجاد و ارتقاء اجتماع‌پذیری در فضاهای عمومی با مقیاس‌های مختلف شهر تهران (‌نمونه‌موردی: فضاهای عمومی دو محله و یک ناحیه در منطقۀ 7تهران‌). نشریۀ علمی‌پژوهشی-باغ‌نظر، دورۀ 12، شمارۀ 34، 108-93.
  9. گنجی، محمد. اسلامی‌برزکی، زهرا. نیازی، محسن. (1394). نقش سرمایۀ اجتماعی و فرهنگی در میزان احساس شهروندی. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی-مطالعات جامعه‌شناختی شهری، دورۀ 5، شمارۀ 17، 56-29.
  10. لینچ، کوین. (1395). تئوری شکل شهر. ترجمۀ: سیدحسین بحرینی، چاپ‌هفتم، تهران: مؤسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.
  11. مهرابی، ساجده. مهدوی، افسون. اسلامی‌شهربابکی، مهین. تجربه‌کار، مهشید. (1402). رفتار در فضاهای شهری: مرور نظام‌مند مطالعات با روش‌های تحقیق کیفی. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی-علوم جغرافیایی (جغرافیای کاربردی)، دورۀ 19، شمارۀ 45، 147-129.
  12. میرزاحسین، سارا. احمدی، ملیحه. ذاکرحقیقی، کیانوش. (1401). بررسی چگونگی ساختار و عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری فضاهای شهری برمبنای حس‌تعلق مکانی بین شهروندان تهرانی. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی-آمایش محیط، دورۀ 15، شمارۀ 56، 46-27.
  13. نصر، طاهره. (1396). تبیین مؤلفه‌های هویت کالبدی شهر سنتی ایرانی. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی-معماری و شهرسازی آرمانشهر، دورۀ 10، شمارۀ 21، 246-231.
  14. Chen, Chong-Wen. (2023). Can Smart Cities Bring Happiness To Promote Sustainable Development? Contexts And Clues Of Subjective Well-Being And Urban Livability. Journal Of Developments In The Built Environment, 13(1): 1-20.
  15. Franck, Karen A. Huang, Te-Sheng. (Eds.). (2023). Routledge Handbook Of Urban Public Space: Use, Design, And Management.
  16. Guan, Wang, Jianjun. (2023). Research On The Optimal Design Of Community Public Space From The Perspective Of Social Capital. Journal Of Sustainability, 15(12): 1-21.
  17. Harvey, David. (2009). Social Justice, Postmodernism And The City. International Journal Of Urban And Regional Research, 16(4): 588-601.
  18. Hematian, Hooman. Ranjbar, Ehsan. (2022). Evaluating Urban Public Spaces From Mental Health Point Of View: Comparing Pedestrian And Car-Dominated Streets. Journal Of Transport & Health, 27(1): 1-18.
  19. Hohlfeldt, Marion. Popescu, Carmen. (Eds.). (2023). Living Politics In The City: Architecture As Catalyst For Public Space. Leuven University Press.
  20. Radwan, Ahmed Hosney. Ghaney Morsi, Ahmed Abdel. (2020). Public Spaces In City Life As Socio-Cultural Hubs. Selected Public Spaces Of Cairo As Case Studies. Mansoura University Faculty Of Engineering Mansoura Engineering Journal, 45(4): 96-108.
  21. Salaripour, Aliakbar. Kashani, Reza. Seif Reihani, Zahra. (2023). Investigating The Factors Affecting The Success Of Urban Spaces. International Journal Of Architectural Engineering & Urban Planning, 33(3): 1-16. (In Persian)
  22. Sepe, Marichela. (2023). Designing Healthy And Liveable Cities: Creating Sustainable Urban Regeneration. Routledge.
  23. Wang, Jing. Li, Gengze. Lu, Huapu. Wu, Zhouhao. (2024). Urban Models: Progress And Perspective. Journal Of Sustainable Futures, 7(2024): 1-16.
  24. Yulie Reindrawati, Dian. (2023). Challenges Of Community Participation In Tourism Planning In Developing Countries. Journal Of Cogent Social Sciences, 9(1): 1-12.