بازخوانش مؤلفه‌های تأثیرگذار بر هویت اجتماعی در بازارهای تاریخی (نمونه موردی: بازار تاریخی تبریز)

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
لاله مهدی‌نژاد اصل 1
حسین اسمعیلی سنگری 2
محمدرضا پاکدل‌فرد 1
1 گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران.
2 استادیار پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، پژوهشکده بنا و بافت‌های تاریخی، تهران، ایران.
10.22034/he.2025.531592.1117
چکیده
هویت اجتماعی معماری به مفهوم بیان ملموسی از حافظه‌ی جمعی و هویت فرهنگی اطلاق می‌گردد که نحوه‌ی تجربه و تعامل مردم با محیط خود را نمایش می‌دهد. در این راستا، بازخوانش مؤلفه‌های تأثیرگذار بر هویت اجتماعی معماری در بناهای ماندگار می‌تواند نقش محوری در ارائه‌ی طرح‌های مطلوب معماری داشته باشد. از این‌رو، پژوهش حاضر با هدف بازخوانش مؤلفه‌های تأثیرگذار بر هویت اجتماعی در بازار تاریخی تبریز نگارش شده است. روش تحقیق در مطالعه‌ی حاضر آمیخته با هدف کاربردی و ماهیت توصیفی-تحلیلی می‌باشد که در راستای تجزیه و تحلیل داده‌ها از مدل حداقل مربعات جزئی در نرم‌افزار Warp-pls استفاده شده است. همچنین جامعه‌ی آماری پژوهش شامل متخصصان و نخبگان معماری می‌باشد که با توجه به مشخص نبودن تعداد حجم جامعه‌ی آماری با استفاده از فرمول کوهن در سطح اطمینان 95 درصد، حجم نمونه 200 نفر برآورد شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که بیشترین تأثیرگذاری بر هویت اجتماعی بازار تاریخی تبریز مربوط به مؤلفه‌های ادراکی-معنایی، خاطره‌انگیزی، رویدادپذیری و فضایی-عملکردی با ضرایب 691/0، 651/0، 603/0 و 564/0 می‌باشد. در بین متغیرهای فرعی نیز بیشترین تأثیرگذاری مربوط به انعکاس عناصر روحانی، ارزش‌ها و باورها، ایجاد احساس آشنایی و خاطره‌انگیزی فضا، تأکید بر رویدادهای مختلف اجتماعی، فرهنگی و مذهبی، بهره‌مندی از تاریخ و سنت در طراحی و توجه به بعد اجتماعی انسان و وجود فضاهایی برای تعاملات اجتماعی بوده است. همچنین بازخوانش این مؤلفه‌ها بایستی بر مبنای رویکرد زمینه‌گرایی (تداوم/تحول و وحدت/کثرت) و منطقه‌گرایی (تمایز/تشابه) باشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Rereading the factors influencing social identity in historical markets (Case study: Tabriz Historical Market)

نویسندگان English

Laleh Mahdinezhad Asl 1
Hossein Esmaeeli Sangari 2
Mohammadreza Pakdelfard 1
1 Department of Architecture, Ta.C., Islamic Azad University, Tabriz, Iran.
2 Assistant Professor, Cultural Heritage and Tourism Research Center, Institute of Historical Buildings and Textures, Tehran, Iran.
چکیده English

Architectural social identity refers to the concept of a tangible expression of collective memory and cultural identity that reflects how people experience and interact with their environment. In this regard, rereading the components that influence architectural social identity in enduring buildings can play a pivotal role in presenting desirable architectural designs. Therefore, the present study was written with the aim of reviewing the components that influence social identity in the historical bazaar of Tabriz. The research method in the present study is mixed with an applied purpose and a descriptive-analytical nature, and to analyze the data have been used the partial least squares model in the Warp-pls software. Also, the statistical population of the study includes architectural experts and elites, and due to the uncertainty of the size of the statistical population, the sample size was estimated at 200 people using Cohen's formula at a confidence level of 95%. The research findings show that the greatest impact on the social identity of the historical bazaar of Tabriz is related to the perceptual-semantic, memorable, event-responsive, and spatial-functional components with coefficients of 0.691, 0.651, 0.603, and 0.564. Among the sub-variables, the most influential were the reflection of spiritual elements, values, and beliefs, creating a sense of familiarity and memorability of the space, emphasizing various social, cultural, and religious events, benefiting from history and tradition in design, and paying attention to the social dimension of man, and the existence of spaces for social interactions. Also, the reinterpretation of these components should be based on a contextual approach (continuity/change and unity/plurality) and regionalism (difference/similarity).

کلیدواژه‌ها English

Place identity
Social identity
Architecture
Historical market
1.      اسمعیلی سنگری، حسین و عمرانی، بهروز. (1393). پایگاه میراث جهانی مجموعه بازار تاریخی تبریز (اقدامات و چالش‌ها). دوفصلنامه‌ی تخصصی دانش مرمت و میراث فرهنگی، 2(4)، 91-75.
2.      برخوردار، بابک؛ زارع، لیلا و مختاباد امرئی، سیدمصطفی. (1400).  بازخوانی نقش هویت اجتماعی در ساخت فضای جمعی (نمونه‌ی مورد مطالعه: میدان نقش جهان اصفهان به‌مثابه‌ی فضای جمعی عصر صفوی). منظر، 13(56)، 43-30.
3.      جنکینز، ریچارد. (1397). هویت اجتماعی. ترجمه‌ی تورج یاراحمدی. تهران: انتشارات شیرازه.
4.      حسینی‌نژاد، سیدمجید؛ مظفر، فرهنگ و بمانیان، محمدرضا. (1401). هویت اجتماعی در معماری یادمانی و خواستگاه فرهنگی آن با تأکید بر کهن الگوها (با رویکرد فرانوگرایی معاصر). ماهنامه‌ی جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(11)، 4103-4088.
5.      ربانی، رسول. (1397). جامعه‌شناسی شهری. تهران: انتشارات سمت.
6.      رستم‌پور، کاوه؛ مسافرزاده، غزال و نظیف، حسن. (1393). تحول هویت اجتماعی، پیامد معماری و شهرسازی نوگرا در شهرهای نفتی خوزستان. باغ نظر، 11(29)، 22-11.
7.      شولتز، کریستین نوربرگ. (1393). گزینه‌ای از معماری: معنا و مکان. ترجمه‌ی ویدا نوروز‌برازجانی. تهران: پرهام نقش.
8.      کورئا، چارلز و سراج‌الدین، مونا. (1401). معماری و هویت: بررسی معماری در فرهنگ‌های اسلامی. ترجمه‌ی مهدی نیک‌فرجام و فرهاد شریعت‌راد. تهران: انتشارات اندیشه‌ی احسان.
9.      مجنونی توتاخانه، علی و اسمعیلی سنگری، حسین. (1400). بررسی جریان‌های سرمایه‌ی اجتماعی در بازارهای تاریخی برحسب مشاغل و فضاهای معماری (مطالعه موردی: بازار تاریخی تبریز). هویت شهر، 15(48)، 120-107.
10.  مرصوصی، نفیسه و خانی، محمدباقر. (1390). تحلیل کارکردهای اقتصادی بازار تبریز و حوزه‌ی نفوذ آن. پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 43(75)، 152-133.
11.  مقدم درودخانی، احمد؛ رشیدکلویر، حجت‌الله؛ کریمی آذری، امیررضا و اکبری، حسن. (1402). عناصر هویت‌ساز پایدار مساکن بومی با تأکید بر رویکرد ضرباهنگ‌کاوی (مطالعه موردی: شهر تالش). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 18(65)، 250-237.
12.   Alzahrani, A. (2022). Understanding the role of architectural identity in forming contemporary architecture in Saudi Arabia. Alexandria Engineering Journal, 61(12), 11715-11736. https://doi.org/10.1016/j.aej.2022.05.041.
13.   Amirjani, R., Tabrizi, N., & Hedayatnezhad Kashi, S.M. (2025). Uncovering key components of semi-public spaces in multi-unit residences for enhancing social sustainability. Sustainable Cities and Society, 121, 106155. https://doi.org/10.1016/j.scs.2025.106155.
14.   Bingley, W.J., Greenaway, K.H., & Haslam, S. A. (2022). A social-identity theory of information-access regulation (SITIAR): understanding the psychology of sharing and withholding. Perspectives on Psychological Science, 17(3), 827-840. https://doi.org/10.1177/1745691621997144.
15.   Capela, F.D.O., & Ramirez-Marquez, J.E. (2019). Detecting urban identity perception via newspaper topic modeling. Cities, 93, 72-83. https://doi.org/10.1016/j.cities.2019.04.009.
16.   Chandler, D. (2022). Semiotics: The Basics. London, Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203014936.
17.   Cope, M.R., Kernan, A.R., Sanders, S.R., & Ward, C. (2022). Social sustainability?: Exploring the relationship between community experience and perceptions of the environment. Sustainability, 14(3), 1935. https://doi.org/10.3390/ su14031935.
18.   Cruwys, T., Haslam, S.A., Steffens, N.K., Haslam, C., & Reicher, S.D. (2025). Nothing is so impactful as good theory: Evidence for the impact of the social identity approach to health on policy and practice. Social Science & Medicine, 379, 118164. https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2025.118164.
19.   Dovey, K. (2010). Becoming Places, Urbanism/Architecture/Identity/Power. Routledge, Taylor & Francis Group.
20.   Fetters, M.D., Curry, L.A., & Creswell, J.W. (2013). Achieving integration in mixed methods designs -Principles and practices. Health Services Research, 48, 2134–2156. https://doi.org/10.1111/1475-6773.12117.
21.   Firzal, Y. (2015). Cultural & Architectur: A Socio-Cultural Identity of Place. Publisher: UR Press.
22.   Frampton, K. (2000). Towards a critical regionalism. In: Malcom Miles (Ed), The city culture reader, Routledge.
23.   Hague, C., & Jenkins, P. (2005). Place identity, participation and Planning. London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203646755.
24.   Leger, M., Rasmussen, S.G.N., & Günzel-Jensen, F. (2025). Enabling social identity work in social enterprises by leveraging hybridity. Journal of Business Research, 194, 115376. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2025.115376.
25.   Loft, M.I., Esbensen, B.A., Kirk, K., Pedersen, L., Martinsen, B., Iversen, H., Mathiesen, L.L., & Poulsen, I. (2018). Nursing staffs self-perceived outcome from a rehabilitation 24/7 educational programme - A mixed-methods study in stroke care. BMC Nursing, 17, 17. https://doi.org/10.1186/s12912-018-0285-z.
26.   Madgin, R., Bradley, L., & Annette H. (2016). Connecting Physical and Social Dimensions of Place Attachment: What Can We Learn from Attachment to Urban Recreational Spaces? Journal of Housing and the Built Environment, 31 (4), 677-693. https://doi.org/10.1007/s10901-016-9495-4.
27.   Oktay, D. (2024). Sustainable urbanism and identity: A holistic perspective for future cities. Perspectives in Architecture and Urbanism, 1(2), 100016. https://doi.org/10.1016/j.pau.2024.100016.
28.   Oktay, D., & Garrison, J. (2023). Green urbanism with genuine green architecture: Toward net zero system in New York. In: Sayigh, A. (Ed.). Towards net zero carbon emissions in the building industry. Innovative renewable energy (pp. 165–182). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3- 031-15218-4_8.
29.   Qazimi, S. (2014). Sense of place and place identity. European Journal of Social Sciences Education and Research, 1(1), 306-310. https://doi.org/10.26417/ejser.v1i1.p306-310.
30.   Seamon, D., & Sowers, J. (2008). Place and Placelessness. (1976): Edward Relph. Key Texts in Human Geography, London: Sage, 43-51.
31.   Torabi, Z., & Brahman, S. (2013). Effective factors in shaping the identity of architecture. Middle-East Journal of Scientific Research, 15, 106. https://doi.org/10.5829/idosi.mejsr.2013.15.1.2357.
32.   Tzonis, A. (2003). Introduction an architecture of the present. Critical regionalism and the design of identity. In: Liane Lefaiver & Alexander Tzonis (Ed), Critical regionalism: architecture and identity in a globalized word. Prestel Verlag.
33.   Ujang, N. (2012). Place attachment and continuity of urban place identity. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 49, 156–167. http://dx.doi.org/10.1016/j.sbspro. 2012.07.014.
34.   Upton, J., Kassel, L., Hansen, A., & Butler, J. (2022). Examining Social Identities of Patient Diversity Through Cases Presented in a Therapeutics Course Series. American Journal of Pharmaceutical Education, 86(7), 8706. https://doi.org/10.5688/ajpe8706.
35.   Vugt, V.M. & Hart, M.C. (2004). Social Identity as social clue: The origins of group loyalty. Journal of Personality and Social Psychology, 86(4), 585-598. https://doi.org/10.1037/0022-3514.86.4.585.
36.   Xiong, T. (2012). Essence or practice? Conflicting cultural values in Chinese EFL textbooks: A discourse approach. Discourse: studies in the cultural politics of education, 33(4), 499-516. https://doi.org/10.1080/01596306.2012.692958.
اکولوژی انسانی
دوره 4، شماره 13
زمستان 1404
صفحه 1604-1616