تبیین مولفه های رضایت ساکنان از کیفیت فضایی مجموعه‌های مسکونی اهواز و ارزیابی مقایسه‌ای آنها: (کاربرد رویکرد تحلیل محتوا)

نوع مقاله : مقاله مستخرج از رساله دکتری

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری معماری، گروه معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.
2 دکتری معماری، استادیار گروه معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران.
3 دکتری معماری، دانشیار مدعو گروه معماری، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران/ دانشگاه صنعتی جندی شاپور دزفول، دزفول، ایران.
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تبیین و ارزیابی مؤلفه‌های مؤثر بر رضایتمندی ساکنان از کیفیت فضایی مجموعه‌های مسکونی شهر اهواز به شکل مقطعی در سال 1404انجام پذیرفت. این مطالعه در چارچوب رویکرد کیفی با بهره‌گیری از روش ارزیابی پس از بهره‌برداری (POE) و با تکیه بر تحلیل محتوای داده‌های حاصل از مصاحبه‌های عمیق با 19 نفر از ساکنان و خبرگان معماری انجام گرفت. جامعه مورد بررسی شامل ساکنان پنج مجتمع مسکونی شاخص شهر اهواز است که بر اساس معیارهایی همچون تنوع اجتماعی-اقتصادی ساکنان، میزان سرزندگی و تعاملات اجتماعی، ویژگی‌های فرهنگی و بومی، و تفاوت‌های کالبدی میان مجموعه‌ها انتخاب شدند. یافته‌ها نشان داد که مؤلفه‌های ذهنی و عینی متعددی بررضایت ساکنین نقش داشته و تعامل میان عوامل فرهنگی، اجتماعی، روانی و زیبایی‌شناختی با عوامل کالبدی، عملکردی و زیست‌محیطی نقش تعیین‌کننده‌ای در رضایت و کیفیت تجربه سکونتی آنها داشته است. مجتمع‌هایی که در طراحی خود هماهنگی فرهنگی، سلسله‌مراتب فضایی خوانا، خدمات عمومی کارآمد و فضاهای انعطاف‌پذیر را لحاظ کرده بودند، سطح بالاتری از رضایت ساکنان را نشان دادند. لذا نتایج پایانی پژوهش بر اهمیت طراحی فرهنگ ‌مبنا و انسان‌محور در بهبود کیفیت فضاهای سکونتی در اقلیم گرم و متنوع اهواز تأکید دارد که می‌تواند مبنایی برای بازنگری در سیاست‌گذاری‌های طراحی و برنامه‌ریزی شهری آینده فراهم سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Explaining the Components of Residents’ Satisfaction with the Spatial Quality of Ahvaz Residential Complexes: A Comparative Assessment (Application of Content Analysis Approach)

نویسندگان English

Saba Mirderikvandi 1
Mostafa Masoudinejad 2
Behzad Vasigh 3
1 PhD student in Architecture, Department of Architecture, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.
2 PhD in Architecture, Assistant professor, Department of Architecture, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran.
3 PhD in Architecture, Visiting Associate Professor, Department of Architecture, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran / Jundi_shapur University of Technology, Dezful, Iran.
چکیده English

This study aimed to explain and comparatively evaluate the components influencing residents’ satisfaction with the spatial quality of residential complexes in Ahvaz, Iran. Conducted as a cross-sectional study in 2025, the research adopted a qualitative framework, utilizing the Post-Occupancy Evaluation (POE) method and relying on content analysis of data obtained from in-depth interviews with 19 residents and architecture experts. The study population comprised residents of five prominent residential complexes in Ahvaz, selected based on criteria such as socioeconomic diversity, level of vibrancy and social interactions, cultural and indigenous characteristics, as well as physical distinctions among the complexes. The findings reveal that a multitude of subjective and objective components contribute to resident satisfaction. Crucially, the interaction between cultural, social, psychological, and aesthetic factors and physical, functional, and environmental factors played a determining role in both satisfaction and the overall quality of the residential experience. Complexes that incorporated cultural harmony, legible spatial hierarchy, efficient public services, and flexible spaces in their design demonstrated significantly higher levels of resident satisfaction. Consequently, the final results emphasize the critical importance of culture-based and human-centered design in enhancing the quality of residential spaces, particularly within the hot and diverse climate of Ahvaz. This insight can serve as a valuable foundation for revisiting future urban design and planning policies in the region.

کلیدواژه‌ها English

Spatial Quality
Resident Satisfaction
Post-Occupancy Evaluation (POE)
Culture-Based Design
Residential Architecture
1.      اکبری بالدرلو، سجاد.(1392). بررسی امکان استفاده ازروشهای ارزیابی پس ازبهره برداری در ارزیابی فضاهای درمانی در جامعه ایران. نقش جهان. سال سوم. شماره 2. صفحات 23 تا 33.
2.      اهری،ز. حبیبی،م. خسروخاور،ف. ارجمندنیا،ا. (1367). مسکن حداقل. انتشارات مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن. ص 7.
3.      آزادی،اﺳﻤﺎﻋﯿﻞ(1389)، اﻧﺪﯾﺸﻪ ﻣﻌﻤﺎران ﻣﻌﺎﺻﺮ اﯾﺮان 1، ﺗﻬﺮان، اﻧﺠﻤﻦ ﻣﻔﺎﺧﺮ ﻣﻌﻤﺎری اﯾﺮان، ﻧﺸﺮ ﻓﺮﻫﻨﮓ ﺻﺒﺎ.
4.      بهرامپور، عطیه ومدیری، آتوسا. (1394).   مطالعه رابطه میان رضایتمندی ساکنان از محیط زندگی ومیزان حس تعلق آنها در مجتمع مسکونی بلندمرتبه شهرک کوثر تهران. نشریه هنرهای زیبا- معماری وشهرسازی.  دوره 20. شماره 3.
5.      تیسدل، استیون، تنراک، تیم هیت و متئوکارمونا. (1394). مکان های عمومی، فضاهای شهری: ابعاد گوناگون طراحی شهری. مترجمان: اسماعیل صالحی، مهشید شکوهی، فریبا قرائی و زهرا اهری. دانشگاه هنر تهران.
6.      حاجی حسینی، مهدی وشهابیان، پودیان.(1393).  بررسی میزان رضایتمندی سکونتی در محله سهیل تهران. معماری و شهرسازی آرمانشهر. شماره 13.
7.      حسینی، سیدباقر وهمکاران. (1394). بررسی مؤلفه های سنجش کیفیت شهرک مسکونی (مطالعه موردی: شهرک امید). معماری و شهر پایدار. سال سوم وشماره اول.
8.      داداشپور، هاشم وروشنی، صالح. (1392). ارزیابی تعامل میان فرد و محیط زندگی در محلات جدید با استفاده از سنجش کیفیت عینی و ذهنی مطالعه موردی: شهرک نفت تهران.  فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات شهری. شماره ششم.
9.      دامیار، سجاد.  ناری قمی،مسعود. (1391) . مطالعه تطبیقی مفهوم فضا در معماری بومی و معماری مدرن، نشریه هنرهای زیبا، دوره 7 شماره1.
10.  دروری، محمدرضا، جهانشاهلو، لعلا وسیدکمال الدین شهریاری. (1393). سنجش میزان رضایتمندی ساکنین مسکن مهر بارویکرد مدیریت شهری (مطالعات موردی: مجتمع بوستان شهر جدید هشتگرد). فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد ومدیریت شهری. سال سوم. سال نهم.
11.  راپاپورت،آموس، (1392) . انسان شناسی مسکن، ترجمه: خسروافضلیان،چاپ دوم،مشهد: کتابکده کسری.
12.  رضایی، محمدرضا و کمائی زاده، یعقوب.(1391). ارزیابی میزان رضایتمندی ساکنان از مجتمع های مسکن مهر مطالعه موردی: سایت مسکن مهر فاطمیه شهر یزد. مطالعات شهری، دوره 2، شماره 5.
13.  رفیعیان، مجتبی، عسکری، علی وعسکری زاده، زهرا.(1388). بخش میزان رضایتمندی سکونتی ساکنین محله نواب. پژوهشهای جغرافیایی. شماره 67.
14.  زبردست، اسفندیار ونورائی،همایون. (1394). سنجش کیفیت زندگی در قلمرو مسکن در بافتهای فرسوده واجد ارزش تاریخی شهر اصفهان. نشریه هنرهای زیبا- معماری وشهرسازی. دوره 21. شماره 4.
15.  شکرگزار، اصغر و همکاران.(1397). بخش کیفیت محیط سکونت شهری با رویکرد رضایتمندی مبتنی بر دیدگاه تجربی (نمونه موردی: شهرارومیه). مطالعات محیطی هفت حصار. شماره 24. سال ششم.
16.  صوفی نیستانی، مینا و رفیعیان، مجتبی.(1393). ارزیابی اثرات سازمان اجتماعی-کالبدی محله نارمک شمالی بر رضایتمندی سکونتی. بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره5، شماره1، صفحه113-140.
17.  طبی مسرور، ابوالقاسم و رضایی مؤید، صادق.(1394). ارزیابی میزان رضایت شهروندی از کیفیت های مسکونی در مجتمعهای مسکونی؛ موردپژوهشی: مجتمعهای مسکونی شهر همدان. مدیریت شهری. شماره 40.
18.  عابدی،سیما،کریمی مشاور، مهرداد و علیرضا مددی. (1393).   چارچوب نظری سنجش معیارهای عینی کیفیت محیط با تأکید بر نظریه رضایتمندی سکونتی و بازخورد آن در طراحی مجموعه های مسکونی. مطالعات محیطی هفت حصاره شماره هشتم. سال دوم.
19.  ﻋﺸﻘﯽ، ﺧﺎﻃﺮه. (1393)، ﻃﺮاﺣﯽ ﻣﺠﺘﻤﻊ ﻣﺴﮑﻮﻧﯽ ﺑﺎ روﯾﮑﺮد ﭘﺎﯾﺪاری اﺟﺘﻤﺎﻋﯽ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪﻣﻮردی: ﺷﻬﺮاﯾﻼم. ﺗﻬﺮان: داﻧﺸﮕﺎه ﭘﯿﺎمﻧﻮر ﺗﻬﺮان ﺷﺮق، ﭘﺎﯾﺎﻧﺎﻣﻪ ﮐﺎرﺷﻨﺎﺳﯽ ارﺷﺪ ﻣﻌﻤﺎری
20.  عظیمی حسن آبادی، علیرضا. (1392) .اندیشه معماران معاصر ایران 2 ،تهران: انجمن مفاخر معماری ایران، نشر فرهنگ صبا
21.  علی پور، روجا، خادمی، مسعود، سنماری، محمدمهدی و مجتبی رفیعیان. (1391). شاخصه های کیفیت محیطی در شناسایی اولویت های مداخله در محدوده بافت فرسوده شهری بندر لنگه. باغ نظر. 9(20)، 13-22.
22.  علیمردانی، مسعود، مهدی نژاد، جمال الدین و طلیعه افهمی. (1395). رشد کیفی فضای شهری به منظور ارتقا تعاملات اجتماعی  (نمونه موردی خیابان احمد آباد مشهد). دو فصلنامۀ هنرهای کاربردی. شماره 7.
23.  ﻋﯿﻨﯽﻓﺮ، ﻋﻠﯿﺮﺿﺎ، (1382)، "اﻟﮕﻮﯾﯽﺑﺮایﺗﺤﻠﯿﻞاﻧﻌﻄﺎفﭘﺬﯾﺮیدرﻣﺴﮑﻦاﯾﺮان"، ﻧﺸﺮﯾﻪ ﻫﻨﺮﻫﺎی زﯾﺒﺎ،ﺗﻬﺮان،ﺷﻤﺎره 13: 64-77
24.  فارسی، طیبه وهنردان، علی.(1392). ارزیابی پس از بهره برداری (POE) روش برای آزمون کارایی وعملکرد ساختمان از دیدگاه استفاده کنندگان  (نمونه موردی: دبستان دختران حسین امین اصفهان). باغ نظر. شماره 26. سال دهم. صفحه 49 تا 58.
25.  فرج پور باصر، سویل، موسوی، میرسعید و شبنم اکبری نامدار.(1400). بازشناسی عوامل موثر بر کالبد فضاهای مسکونی و سنجش میزان رضایتمندی ساکنان مجتمع های مسکونی از کیفیت کالبدی محیط مسکونی(مورد شناسی: مجتمع مسکونی آسمان تبریز). جغرافیا و آمایش شهری- منطقه ای. سال 11. شماره 41. صفحه 149-220.
26.  قدیری، محمود وشهربابکی،  صغری. (1395). تحلیل کیفیت کالبدی محیط مسکونی بازسازی شده شهر بم. نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی. سال شانزدهم. شماره 40.
27.  گلکار،کوروش. (1387). مولفه های سازنده کیفیت در طراحی شهری، نشریه علمی -پژوهشی صفه،شماره 9
28.  ﮔﯿﻔﻮرد،راﺑﺮت،( 1378).ﺗﺮﺟﻤﻪ: ﻗﺒﺎدﯾﺎن،وﺣﯿﺪ، "رواﻧﺸﻨﺎﺳﯽﻣﺤﯿﻂﻫﺎیﻣﺴﮑﻮﻧﯽ"،ﻧﺸﺮﯾﻪ ﻣﻌﻤﺎری وﻓﺮﻫﻨﮓ، ﺷﻤﺎره 2و 3: 98-71
29.  لطفی،ﺳﻬﻨﺪ. (1390). ﺗﺒﺎﺭﺷﻨﺎﺳﻲ ﺑﺎﺯﺁﻓﺮﻳﻨﻲ ﺷﻬﺮﻱ: ﺍﺯ ﺑﺎﺯﺳﺎﺯﻱ ﺗﺎ ﻧﻮﺯﺍﻳﻲ، ﺗﻬﺮﺍﻥ: ﺍﻧﺘﺸﺎﺭﺍﺕﺁﺫﺭﺧﺶ
30.  لطفی، سهند، شعله، مهسا، علیاکبری، فاطمه.  (1395).  تدﻭﻳﻦ ﭼﺎﺭﭼﻮﺏ ﻣﻔﻬﻮﻣﻲ ﻛﺎﺭﺑﺴﺖ ﺍﺻﻮﻝ ﻭ ﺁﻣﻮﺯﻩﻫﺎﻱ ﺑﺎﺯﺁﻓﺮﻳﻨﻲ ﺷﻬﺮﻱ ﻓﺮﻫﻨﮓﻣﺒﻨﺎ، ﻧﺸﺮﻳﻪﻋﻠﻤﻲ - ﭘﮋﻭﻫﺸﻲ ﺍﻧﺠﻤﻦ ﻋﻠﻤﻲ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﻭ ﺷﻬﺮﺳﺎﺯﻱ ﺍﻳﺮﺍﻥ،ﺷﻤﺎﺭﻩ 13
31.  مطلبی، قاسم، خدادادی آق قلعه، فاطمه وعلی اکبری، (1394).  تأثیر احساس امنیت بر رضایتمندی سکونتی در مجتمع مسکونی هزار دستگاه نازی آباد تهران بر اساس مدل  C.O.T.E.Dنشریه هنرهای زیبا- معماری وشهرسازی. دوره 21. شماره 1.
32.  ملک محمدنژاد، صارم و عزیزی، محمدمهدی.(1386). بررسی تطبیقی دو الگوی مجتمع های مسکونی (متعارف و بلند مرتبه) . هنرهای زیبا، شماره 32، تهران.
33.  ملکشاهی، غلامرضا، نیک پور، عامر و حبیبی، ساناز.(1397). مقایسه میزان رضایتمندی ساکنان از مجتمع های مسکونی مهر دولتی و خودمالک: مطالعه موردی شهر آمل. مطالعات شهری، دوره 7 ، شماره27، کردستان.
34.  وندروورت ،ونوگان .ترجمه مهیار باستانی1392 . درآمدی بر برنامه ریزی، طراحی و ارزیابی کیفیت عملکردی، نشر کتابکده کسری، مشهد، جلداول، 1392بهار .
35.  هاشمپور،پریسا،سامی،زیبا. (1397). کیفیت محیطی موثر در زیست پذیری مجتمعهای مسکونی، فصلنامه مطالعات شهری،شماره 30: 54-68.
36.  هاشم نژاد، هاشم، مسعودی نژاد،مصطفی و امین اله احدی. (1392).  تاثیر کیفیت بازشوها در رضایتمندی از محرمیت در مجموعه های مسکونی ،نمونه موردی: مجموعه مسکونی شوشتر نو. معماری وشهرسازی آرمانشهر. شماره 15.
37.  یوسف زاد فرخی، سئودا وموسوی، میرسعید. (1396). رابطه برخی عوامل اجتماعی مرتبط با میزان رضایت از کیفیت زندگی در مجتمعهای مسکونی (مجتمع آفتاب و برج تابان شهر کولی عصر تبریز). مطالعه جامعه شناسی. سال دهم. شماره چهلم.
 
38.   Abdul Mohit, M., Ibrahim, M., & Rashid, Y. R. (2000). Assessment of residential satisfaction in newly designed public low-cost housing in Kuala Lumpur, Malaysia. Habitat International, 18–27.
39.   Ali, H. H., Almomani, H. M., & Hindeih, M. (2009). Evaluating indoor environmental quality of public-school buildings in Jordan. Indoor and Built Environment, 18(1), 66–76.
40.   Almomani, H. M., & Hindeih, M. (2009). Evaluating indoor environmental quality of public-school buildings in Jordan. Indoor and Built Environment, 18(1), 66–76.
41.   Bahrampour, A., & Modiri, A. (2015). Study of relationship between residents’ satisfaction from living environment and their attachment sense in Kowsar High-Rise Residential Complex. Tehran University Journal, 20(3), 85–94.
42.   David, J. A. (2012). Post-occupancy evaluation of residential satisfaction in Lagos, Nigeria: Feedback for residential improvement. Frontiers of Architectural Research, 1, 236–243.
43.   G. Ladics, G., & Partners. (2009). Post-occupancy evaluation. [Unpublished manuscript].
44.   Ha, M., & Weber, M. J. (1994). Residential quality. [Unpublished report].
45.   Hosseini, F., Iravani, H., & Parva, M. (2023). A comparative study of the level of residential satisfaction of residential complexes with post occupancy evaluation dimensions (A case study: Shiraz). Creative City Design, 6(3), 1–15.
46.   Mihai, T., & Iordache, V. (2016). Determining the indoor environment quality for an educational building. Energy Procedia, 85, 566–574.
47.   Moeini, M., & Einifar, M. A. (2012). Impact of in-between spaces on residential environment quality: A case study on public housing in Kerman. International Journal of Architecture and Urban Development, 1(3).
48.   Monavari, M., & Tabibian, S. (2006). Determination of environmental factors in location of new cities in Iran. Journal of Environmental Sciences and Technology, 8(3), 2–9.
49.   Morenikeji, W., & Partners. (2017). Spatial analysis of housing quality in Nigeria. International Journal of Sustainable Built Environment, 6(2), 309–316.
50.   Mumovic, D., & Santamouris, M. (2013). A handbook of sustainable building design and engineering: An integrated approach to energy, health and operational performance. Routledge.
51.   Offia Ibem, E., & Aduwo, E. B. (2013). Assessment of residential satisfaction in public housing in Ogun State, Nigeria. Habitat International, 40, 163–175.
52.   Rapaport, A. (2005). Culture, architecture and design. Locke Science Publishing Company, Inc.
53.   Rapoport, A. (2012). Culture, architecture and design (M. Barzegar & M. Yousef Niapasha, Trans.). Sari: Shelfin Press. (Original work published 2005)
54.   Sameh, R. (2014). Architectural capabilities in accordance with the concept of quality of human life in the Quran. Interdisciplinary Research on Holy Quran, 5(2), 75–108.
55.   Schneider, T., & Till, J. (2007). Flexible housing. Oxford: Architectural Press.
56.   Singh, A., Syal, M., Grady, S. C., & Korkmaz, S. (2010). Effects of green buildings on employee health and productivity. American Journal of Public Health, 100(9), 1665–1668.