سنجش، رتبه‌بندی و گونه‌شناسی توسعه روستایی در سطح دهستان‌های ایران با رویکرد ترکیبی BWM و VIKOR

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
امیر عیسی نژاد 1
شاپور ظریفیان 2
حسین یادآور 3
1 گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
2 استاد، گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
3 دانشیار، گروه ترویج و توسعه روستایی، دانشکده کشاورزی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
10.22034/he.2026.583906.1220
چکیده
توسعه روستایی پدیده‌ای چندبعدی، فضایی و نامتوازن است که نمی‌توان آن را با شاخص‌های منفرد یا میانگین‌های کلان استانی و شهرستانی به‌طور دقیق سنجید. هدف این پژوهش، سنجش، رتبه‌بندی و گونه‌شناسی توسعه روستایی در سطح دهستان‌های ایران با استفاده از رویکرد ترکیبی BWM و VIKOR است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، کمی و مدل‌محور است. داده‌های پژوهش شامل ۲۳ شاخص توسعه روستایی در ابعاد اقتصادی، آموزشی، سلامت، زیرساخت و خدمات پایه، دسترسی فضایی، سکونت و کالبد، فرهنگی ـ ورزشی و حمایت اجتماعی/محرومیت است. ابتدا وزن شاخص‌ها با روش بهترین ـ بدترین تعیین شد و سپس دهستان‌ها با مدل VIKOR بر اساس شاخص‌های S، R و Q رتبه‌بندی شدند. همچنین برای تفسیر بهتر نتایج، دهستان‌ها بر اساس شاخص Q و با روش Jenks Natural Breaks Optimization در پنج طبقه توسعه قرار گرفتند و منشأ غالب ضعف توسعه‌ای آن‌ها شناسایی شد. نتایج نشان داد شاخص جمعیت روستاهای بهره‌مند از آب آشامیدنی سالم با وزن 0.1092 مهم‌ترین شاخص مدل است. پس از آن، شاخص‌هایی مانند نرخ بیکاری، نرخ باسوادی، خدمات سلامت، راه آسفالته و برخورداری از گاز در گروه شاخص‌های پر‌اهمیت قرار گرفتند. یافته‌های VIKOR نشان داد مقدار Q از 0.0251 تا 0.9538 تغییر می‌کند که بیانگر فاصله قابل توجه توسعه‌ای میان دهستان‌هاست. دهستان ناتل کنار سفلی در شهرستان نور استان مازندران بهترین رتبه و دهستان سردشت در شهرستان بشاگرد استان هرمزگان ضعیف‌ترین رتبه را کسب کرد. نتایج گونه‌شناسی نیز نشان داد ضعف سلامت و ضعف زیرساخت و خدمات پایه، دو منشأ اصلی فاصله دهستان‌ها از وضعیت ایده‌آل هستند. بر این اساس، سیاست‌گذاری توسعه روستایی باید علاوه بر سطح کلی توسعه، نوع ضعف غالب هر دهستان را نیز در نظر بگیرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که رویکرد ترکیبی BWM–VIKOR می‌تواند ابزاری شفاف و تصمیم‌یار برای مقایسه فضایی، شناسایی کانون‌های محرومیت و اولویت‌بندی مداخلات توسعه روستایی در مقیاس دهستان باشد.
کلیدواژه‌ها
توسعه روستایی
تصمیم‌گیری چندمعیاره
روش بهترین ـ بدترین (BWM)
ویکور (VIKOR)
نابرابری فضایی
موضوعات

عنوان مقاله English

Assessment, Ranking, and Typology of Rural Development at the Level of Rural Districts (Dehestans) in Iran Using a Hybrid BWM and VIKOR Approach

نویسندگان English

Amir Isanezhad 1
Shapour Zarifian 2
Hossein Yadavar 3
1 Department of Rural Extension and Development, Faculty of Agriculture, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
2 Professor, Department of Rural Extension and Development, Faculty of Agriculture, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
3 Associate Professor, Department of Rural Extension and Development, Faculty of Agriculture, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

Rural development is a multidimensional, spatial, and uneven phenomenon that cannot be accurately assessed using a single indicator or broad provincial and county-level averages. This study aims to assess, rank, and typologize rural development at the level of rural districts in Iran using an integrated BWM–VIKOR approach. In terms of purpose, the study is applied, and in terms of method, it is quantitative and model-based. The research data include 23 rural development indicators covering economic, educational, health, basic infrastructure and services, spatial accessibility, settlement and physical structure, cultural–sports, and social support/deprivation dimensions. First, the indicator weights were determined using the Best–Worst Method (BWM). Then, rural districts were ranked using the VIKOR model based on the S, R, and Q indices. In addition, to improve the interpretation of the results, rural districts were classified into five development classes based on the Q index using Jenks Natural Breaks Optimization, and the dominant source of their development weakness was identified. The results show that the indicator of the population of villages with access to safe drinking water, with a weight of 0.1092, is the most important in the model. It is followed by indicators such as the unemployment rate, literacy rate, health services, asphalted roads, and access to gas, which are highly important. The VIKOR results indicate that the Q value ranges from 0.0251 to 0.9538, reflecting a considerable development gap among rural districts. Natel Kenar-e Sofla rural district in Nur County, Mazandaran Province, ranked highest, while Sardasht rural district in Bashagard County, Hormozgan Province, ranked lowest. The typology results also reveal that health weakness and weakness in basic infrastructure and services are the two main sources of rural districts’ distance from the ideal development status. Accordingly, rural development policymaking should consider not only the overall level of development but also the dominant type of weakness in each rural district. The findings indicate that the integrated BWM–VIKOR approach can serve as a transparent decision-support tool for spatial comparison, identification of deprivation hotspots, and prioritization of rural development interventions at the rural district level.

کلیدواژه‌ها English

Rural Development
Multi-Criteria Decision-Making (MCDM)
Best-Worst Method (BWM)
VIKOR
Spatial Inequality
  1. Alkire, S., & Foster, J. (2011). Counting and multidimensional poverty measurement. Journal of Public Economics, 95(7–8), 476–487. DOI: 10.1016/j.jpubeco.2010.11.006
  2. Ashley, C., & Maxwell, S. (2001). Rethinking rural development. Development Policy Review, 19(4), 395–425. DOI: 10.1111/1467-7679.00141
  3. Azkia, M. (2002). Rural society and revolution in Iran. In E. Hooglund (Ed.), Twenty years of Islamic revolution: Political and social transition in Iran since 1979 (pp. 96–119). Syracuse University Press.
  4. Azkia, M. (2005). Poverty, vulnerability and development: Case study of the Garmsar and Dasht-e Azadegan villages. Critique: Critical Middle Eastern Studies, 14(1), 109–125. DOI: 10.1080/10669920500057187
  5. Azkia, M., & Firouzabadi, A. (2006). The role of social capital in the creation of rural production associations: A case study of the Karkheh Dam watershed basin. Critique: Critical Middle Eastern Studies, 15(3), 295–315. DOI: 10.1080/10669920600997183
  6. Belton, V., & Stewart, T. J. (2002). Multiple criteria decision analysis: An integrated approach. Kluwer Academic Publishers.
  7. Chambers, R. (1983). Rural development: Putting the last first. Longman.
  8. Ellis, F., & Biggs, S. (2001). Evolving themes in rural development 1950s–2000s. Development Policy Review, 19(4), 437–448. DOI: 10.1111/1467-7679.00143
  9. Guo, S., & Zhao, H. (2017). Fuzzy best-worst multi-criteria decision-making method and its applications. Knowledge-Based Systems, 121, 23–31. DOI: 10.1016/j.knosys.2017.01.010
  10. Kanbur, R., & Venables, A. J. (Eds.). (2005). Spatial inequality and development. Oxford University Press.
  11. Lobao, L., Hooks, G., & Tickamyer, A. R. (Eds.). (2007). The sociology of spatial inequality. State University of New York Press.
  12. Malczewski, J., & Rinner, C. (2015). Multicriteria decision analysis in geographic information science. Springer.
  13. Mardani, A., Jusoh, A., Nor, K. M. D., Khalifah, Z., Zakwan, N., & Valipour, A. (2015). Multiple criteria decision-making techniques and their applications: A review of the literature from 2000 to 2014. Economic Research-Ekonomska Istraživanja, 28(1), 516–571. DOI: 10.1080/1331677X.2015.1075139
  14. Mardani, A., Zavadskas, E. K., Govindan, K., Amat Senin, A., & Jusoh, A. (2016). VIKOR technique: A systematic review of the state of the art literature on methodologies and applications. Sustainability, 8(1), Article 37. DOI: 10.3390/su8010037
  15. Mi, X., Tang, M., Liao, H., Shen, W., & Lev, B. (2019). The state-of-the-art survey on integrations and applications of the best worst method in decision making: Why, what, what for and what’s next? Omega, 87, 205–225. DOI: 10.1016/j.omega.2019.01.009
  16. Moseley, M. J. (2003). Rural development: Principles and practice. SAGE Publications.
  17. Opricovic, S. (1998). Multicriteria optimization in civil engineering. Faculty of Civil Engineering, University of Belgrade.
  18. Opricovic, S., & Tzeng, G.-H. (2004). Compromise solution by MCDM methods: A comparative analysis of VIKOR and TOPSIS. European Journal of Operational Research, 156(2), 445–455. DOI: 10.1016/S0377-2217(03)00020-1
  19. Opricovic, S., & Tzeng, G.-H. (2007). Extended VIKOR method in comparison with outranking methods. European Journal of Operational Research, 178(2), 514–529. DOI: 10.1016/j.ejor.2006.01.020
  20. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2006). The new rural paradigm: Policies and governance. OECD Publishing. DOI: 10.1787/9789264023918-en
  21. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2020). Rural well-being: Geography of opportunities. OECD Publishing. DOI: 10.1787/d25cef80-en
  22. Rezaei, J. (2015). Best-worst multi-criteria decision-making method. Omega, 53, 49–57. DOI: 10.1016/j.omega.2014.11.009
  23. Rezaei, J. (2016). Best-worst multi-criteria decision-making method: Some properties and a linear model. Omega, 64, 126–130. DOI: 10.1016/j.omega.2015.12.001
  24. Saaty, T. L. (1980). The analytic hierarchy process: Planning, priority setting, resource allocation. McGraw-Hill.
  25. Sen, A. (1999). Development as freedom. Alfred A. Knopf.
  26. Soja, E. W. (2010). Seeking spatial justice. University of Minnesota Press.
  27. Triantaphyllou, E. (2000). Multi-criteria decision making: A comparative study. Kluwer Academic Publishers.
  28. World Bank. (2007). World development report 2008: Agriculture for development. World Bank.
  29. Yu, P.-L. (1973). A class of solutions for group decision problems. Management Science, 19(8), 936–946.
  30. Zavadskas, E. K., Mardani, A., Turskis, Z., Jusoh, A., & Nor, K. M. D. (2016). Development of TOPSIS method to solve complicated decision-making problems: An overview on developments from 2000 to 2015. International Journal of Information Technology & Decision Making, 15(3), 645–682. DOI: 10.1142/S0219622016300019
  31. Zeleny, M. (1973). Compromise programming. In J. L. Cochrane & M. Zeleny (Eds.), Multiple criteria decision making (pp. 262–301). University of South Carolina Press.
اکولوژی انسانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 خرداد 1405