دیپلماسی مناطق آزاد و پیامدهای آن بر پایداری توسعه در جزایر ایرانی خلیج‌فارس

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مجتبی سلیمی 1
مجتبی جهانگیری زرکانی 2
نعمت اله نظامیوند چگینی 3
1 استادیار مرکز مطالعات و پژوهش هرمز، واحد بندرعباس، دانشگاه هرمزگان، بندرعباس، ایران.
2 کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی ، واحد تهران، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران.
3 کارشناس ارشد جغرافیای سیاسی، واحد رشت، دانشگاه آزاد اسلامی، رشت، ایران.
10.22034/he.2026.577467.1202
چکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش دیپلماسی مناطق آزاد در پایداری توسعه جزایر ایرانی خلیج‌فارس با تأکید بر نقش تعدیل‌گر تحریم‌های بین‌المللی انجام شد. محدوده پژوهش جزایر کیش، قشم و هرمز و جامعه آماری شامل ۸۵ نفر از مدیران و کارشناسان ارشد سازمان مناطق آزاد، وزارت امور خارجه، اساتید دانشگاهی و فعالان اقتصادی بود. حجم نمونه بر اساس فرمول کوکران ۶۹ نفر تعیین و با روش نمونه‌گیری طبقه‌ای- تصادفی انتخاب شدند که در نهایت ۶۲ پرسشنامه کامل با نرخ بازگشت 85/89 درصد تحلیل شد. این مطالعه کاربردی- توسعه‌ای و توصیفی- تحلیلی با رویکرد آمیخته و طرح اکتشافی متوالی است. در فاز کیفی، مصاحبه با ۱۵ خبره و تحلیل اسناد بالادستی انجام شد و در فاز کمّی، داده‌ها با مدل‌سازی معادلات ساختاری و نرم‌افزارهای SPSS و SmartPLS تحلیل گردید. ابزار گردآوری داده‌ها شامل مصاحبه و پرسشنامه محقق‌ساخته ۴۲ گویه‌ای بود که روایی آن با نظر خبرگان و تحلیل عاملی تأییدی و پایایی آن با آلفای کرونباخ 94/0 تایید شد. نوآوری پژوهش در تبیین نقش تعدیل‌گر تحریم‌ها در رابطه دیپلماسی مناطق آزاد و ابعاد سه‌گانه توسعه پایدار و ارائه مدل بومی است. یافته‌ها پنج مؤلفه اصلی شامل شبکه‌سازی بین‌المللی با قوی‌ترین تأثیر (42/0)، سیاست‌گذاری شفاف، توانمندسازی منابع انسانی، نوآوری و فناوری و توجه به توسعه پایدار را شناسایی کرد. دیپلماسی مناطق آزاد بیشترین تأثیر را بر توسعه اقتصادی (65/0) و کمترین را بر توسعه زیست‌محیطی (28/0) داشت. تحریم‌ها با ضریب (35/0-) نقش تعدیل‌گر منفی معناداری ایفا کردند. مدل نهایی توانست به ترتیب ۵۸ درصد از واریانس توسعه اقتصادی، ۴۵ درصد از واریانس توسعه اجتماعی و ۳۲ درصد از واریانس توسعه زیست‌محیطی را تبیین کند.
کلیدواژه‌ها
دیپلماسی مناطق آزاد
توسعه پایدار
تحریم‌های بین‌المللی
جزایر ایرانی خلیج‌فارس
شبکه‌سازی بین‌المللی
موضوعات

عنوان مقاله English

Free Zones Diplomacy and Its Consequences on Development Sustainability in the Iranian Islands of the Persian Gulf

نویسندگان English

Mojtaba Salimi 1
Mojtaba Jahangiri 2
Nematollah Nezamivand Chegini 3
1 Assistant Professor, Hormoz Center for Studies and Research, Bandar Abbas Branch, University of Hormozgan, Bandar Abbas, Iran.
2 Master of Science in Political Geography, Tehran Branch, Kharazmi University, Tehran, Iran
3 Master of Science in Political Geography, Rasht Branch, Islamic Azad University, Rasht, Iran.
چکیده English

This study aimed to analyze the role of free zones diplomacy in the sustainable development of the Iranian islands in the Persian Gulf, emphasizing the moderating role of international sanctions. The research scope encompassed the islands of Kish, Qeshm, and Hormuz, with a statistical population consisting of 85 senior managers and experts from free zone organizations, the Ministry of Foreign Affairs, university professors, and economic activists. The sample size was determined as 69 individuals using Cochran's formula, selected through stratified random sampling, ultimately yielding 62 complete questionnaires with a response rate of 89.85%. This applied-developmental and descriptive-analytical study employed a mixed-methods approach with a sequential exploratory design. In the qualitative phase, interviews were conducted with 15 experts and upstream documents were analyzed, while in the quantitative phase, data were analyzed using structural equation modeling with SPSS and SmartPLS software. Data collection tools included interviews and a researcher-made questionnaire with 42 items, whose validity was confirmed through expert opinion and confirmatory factor analysis, and reliability was established with Cronbach's alpha of 0/94. The research innovation lies in explaining the moderating role of sanctions in the relationship between free zones diplomacy and the three dimensions of sustainable development, as well as presenting an indigenous model. The findings identified five main components including international networking with the strongest impact (0/42), transparent policymaking, human resource empowerment, innovation and technology, and attention to sustainable development. Free zones diplomacy had the greatest impact on economic development (0/65) and the least on environmental development (0.28). Sanctions played a significant negative moderating role with a coefficient of -0/35. The final model explained 58% of the variance in economic development, 45% of the variance in social development, and 32% of the variance in environmental development, respectively.

کلیدواژه‌ها English

Free Zones Diplomacy
Sustainable Development
International Sanctions
Iranian Persian Gulf Islands
International Networking
1.      امینی، علیرضا. (۱۳۸۸). دیپلماسی اقتصادی و جایگاه آن در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه سیاست خارجی، ۲۳(۱)، ۱۵۵-۱۷۷.
2.      پیرسلامی، فرشاد و اسمعیلی، علیرضا. (۱۳۹۸). دیپلماسی اقتصادی و توسعه پایدار در مناطق آزاد. فصلنامه مطالعات راهبردی(۸۲)، ۵۰-۷۴.
3.      حافظ‌نیا، محمدرضا. (۱۳۸۱). جغرافیای سیاسی ایران. تهران: انتشارات سمت.
4.      حافظ‌نیا، محمدرضا. (۱۳۹۴). مبانی جغرافیای سیاسی. تهران: انتشارات سمت.
5.      حسین‌خانی، مهدی. (۱۳۹۰). مناطق آزاد تجاری و نقش آن در توسعه اقتصادی. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی.
6.      دهقانی، مهدی. (۱۳۹۶). اقتصاد مناطق آزاد: مبانی، تجارب و چشم‌انداز. تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبائی.
7.      رضوانی، علی‌اصغر و موسوی، سیدمحمد. (۱۳۹۳). تحلیل فضایی مناطق آزاد تجاری ایران. تهران: انتشارات جغرافیا.
8.      سجادپور، سیدمحمدکاظم و وحیدی، نادر. (۱۳۹۰). دیپلماسی عمومی و قدرت نرم. فصلنامه سیاست خارجی، ۲۵(۱)، ۷۵-۹۸.
9.      فرشیدی، پرویز. (۱۳۹۰). مدیریت مناطق ویژه اقتصادی. تهران: انتشارات سازمان مدیریت صنعتی.
10.  قورچی، مهرداد و کاویانی‌راد، مرتضی. (۱۳۹۷). دیپلماسی اقتصادی و توسعه منطقه‌ای. فصلنامه تحقیقات جغرافیایی، ۳۳(۲)، ۴۵-۶۱.
11.  کرمی، عزت‌الله. (۱۳۷۰). مناطق آزاد تجاری و نقش آن در توسعه. تهران: انتشارات وزارت امور خارجه.
12.  ملایک، اسفندیار؛ آقایی، سیدداود و حیدری، محمدتقی. (۱۳۹۰). دیپلماسی تجاری و الزامات نهادی آن در جمهوری اسلامی ایران. پژوهشنامه بازرگانی(۵۹)، ۱-۳۶.
13.  واعظی، سیدمحمود. (۱۳۸۹). دیپلماسی عمومی و قدرت نرم. فصلنامه سیاست خارجی، ۲۴(۱)، ۱۵-۳۴.
14.  وحیدی، نادر. (۱۳۸۶). تحول در کارکردهای دیپلماسی. فصلنامه مطالعات خاورمیانه، ۱۴(۴)، ۳۵۰-۳۷۴.
15.  وایت، برایان. (۱۳۷۹). دیپلماسی و سیاست خارجی (حسین شریفی‌طرازکوهی، مترجم). تهران: انتشارات دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی. (تاریخ انتشار اثر اصلی: ۲۰۰۱)
16.  متقی دستنائی، افشین؛ جهانگیری زرکانی، مجتبی و قربانی سپهر، آرش. (۱۴۰۵). تحلیل پیشران‌های ژئواکونومی توسعه استان هرمزگان بر اساس اقتصاد دریامحور. فصلنامه جغرافیا (برنامهریزی منطقهای)، ۱۶(۶۲)، ۱۰۳-۱۲۴.
17.  متقی، افشین؛ قربانی سپهر، آرش و جهانگیری، مجتبی. (۱۴۰۳). نقش دیپلماسی مناطق آزاد بر توسعه جزایر سه‌گانه ایرانی. همایش ملی توسعه پایدار از پنجره جزایر ایرانی خلیج فارس. تهران: دانشگاه خوارزمی، آذر ۱۴۰۳.
 
منابع لاتین
1.      Agnew, J. (2005). Hegemony: The new shape of global power. Temple University Press.
2.      Alam, S. (2014). The Persian Gulf: Geography, politics and security. Routledge.
3.      Barston, R. P. (2006). Modern diplomacy (3rd ed.). Pearson Education.
4.      Becker, G. S. (1964). Human capital: A theoretical and empirical analysis. University of Chicago Press.
5.      Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2017). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). Sage Publications.
6.      Cull, N. J. (2009). Public diplomacy: Lessons from the past (CPD Perspectives on Public Policy, Paper 2). University of Southern California, Center on Public Diplomacy. https://doi.org/10.25549/cpd-c119-988
7.      Dodds, K., Kuus, M., & Sharp, J. (Eds.). (2013). The Ashgate research companion to critical geopolitics. Ashgate.
8.      Farole, T. (2011). Special economic zones in Africa. World Bank. http://documents.worldbank.org/curated/en/996871468008466349
9.      Flint, C., & Taylor, P. J. (2018). Political geography (7th ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315164380
10.   Gause, F. G. (2010). The international relations of the Persian Gulf. Cambridge University Press.
11.   Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2019). Multivariate data analysis (8th ed.). Cengage Learning.
12.   Hufbauer, G. C., Schott, J. J., & Elliott, K. A. (2009). Economic sanctions reconsidered (3rd ed.). Peterson Institute for International Economics.
13.   Johnson, R. B. (2018). Educational research (6th ed.). Sage Publications.
14.   Johnston, R. J., Gregory, D., Pratt, G., & Watts, M. (Eds.). (2016). The dictionary of human geography (5th ed.). Wiley-Blackwell.
15.   Keohane, R. O., & Nye, J. S. (1973). Power and interdependence. Survival, 15(4), 158-165. https://doi.org/10.1080/00396337308441409
16.   Madani, D. (1999). A review of the role and impact of export processing zones. World Bank.
17.   Malone, G. D. (1985). Political advocacy and cultural communication. University Press of America.
18.   North, D. C. (1990). Institutions, institutional change and economic performance. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511808678
19.   Nye, J. S. (2008). The powers to lead. Oxford University Press.
20.   Patton, M. Q. (2015). Qualitative research and evaluation methods (4th ed.). Sage Publications.
21.   Rodriguez-Pose, A., & Hardy, D. (2015). Firm competitiveness and regional disparities in Georgia. Journal of Regional Science, 55(1), 47-68.
22.   Ruel, H., & Zuidema, L. (2012). Commercial diplomacy and international business. Emerald Group Publishing. https://doi.org/10.1108/S1877-6361(2012)0000009007
23.   Sachs, J. D. (2015). The age of sustainable development. Columbia University Press.
24.   Schumpeter, J. A. (2021). The theory of economic development. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781003146766
25.   Snow, N. (Ed.). (2009). Routledge handbook of public diplomacy. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780429465543
26.   Torbat, A. E. (2018). Politics of oil and nuclear technology in Iran. Palgrave Macmillan.
27.   UNCTAD. (2019). World investment report 2019: Special economic zones. United Nations.
28.   World Bank. (2017). Special economic zones: An operational review of their impact. World Bank Group. https://doi.org/10.1596/29054
29.   Yin, R. K. (2018). Case study research and applications (6th ed.). Sage Publications.
اکولوژی انسانی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 19 خرداد 1405